framkvæmd EES-samningsins.
Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er bara upplifun mín en það er auðvitað dálítið sérkennilegt að vera hérna og ræða mikilvægan alþjóðasamning, sem hefur fært okkur alveg ótrúlega mikið og fjölbreytt vöruúrval af góðum matvælum, og vera nýbúinn að hesthúsa í sig saltkjöt og baunir Það verður auðvitað bara liggja í loftinu hvort það er tilviljun að herra forseti setur þetta á dagskrá núna. En þetta snýst einmitt um hvernig okkur hefur tekist með þessum góða alþjóðlega samningi að opna landið fyrir áhrifum og auknum gæðum. Það eru ekki nema fjögur ár síðan við fengum í hendur heildstæða úttekt á áhrifum og virkni EES-samningsins á Íslandi. Þetta var mjög efnismikil og vel unnin úttekt. Það er skemmst frá því að segja að hún var nokkuð afdráttarlaus; nefnilega að aðild að þessum innri markaði hafi verið hið mesta gæfuspor og langflestum ljóst að þjóðfélagið tók stakkaskiptum við aðildina. Án samningsins væri miklu meiri hætta á einangrun, stöðnun og afturför í íslensku þjóðlífi. Með öðrum orðum, EES-samningurinn kom okkur með einhverjum hætti inn í nútímann og Evrópusamvinnan hefur skilað okkur meiri velmegun, nýsköpun, samkeppnishæfi og almennri velsæld. Hún gegnir mikilvægu hlutverki við að framfylgja ströngustu kröfum í félagsmálum, neytendamálum og umhverfismálum. Í aldarfjórðung hefur fólki og fyrirtækjum verið tryggð jöfn tækifæri á mjög mörgum sviðum alls staðar eða víðast í Evrópu. Það er líka hafið yfir allan vafa að EES-samstarfið hefur auk þess styrkt menningarstarfsemi okkar og menntastofnanir á Íslandi.
Hér áðan spannst nokkuð skemmtileg umræða milli hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar og hæstv. ráðherra um þessar reglugerðir og á hversu skemmtilegu máli þær væru nú skrifaðar. En ég verð að segja fyrir mig: Ég vil frekar tyrfinn og leiðinlegan lagatexta sem leiðir til skemmtilegs lífs heldur en fjörugan lagatexta sem lokar okkur inni í einangrun og gerir lífið allt leiðinlegra. [Hlátur í þingsal.] (ÞKG: Heyr, heyr.) Ég held að í þessu sambandi eigum við nefnilega staldra aðeins við úttektina sem gerð var fyrir fjórum árum af því að þar kom fram að eitt af því sem Alþingi þyrfti að skoða væri hin svokallaða gullhúðun. Hvað er gullhúðun? Jú, það er þegar ráðherrar nýta ferðina og lauma alls konar íþyngjandi hlutum inn í reglugerðir, væntanlega til að kenna Brussel svo um á endanum. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra hvort það hafi farið fram einhvers konar vinna við það að annaðhvort útrýma þessum hvimleiða sið eða þá a.m.k. að gera í rauninni þessar viðbætur svo sýnilegar að nefndafólki hérna megi vera ljóst hvað kemur að utan og hvað kemur úr einhverjum hugarfylgsnum einstakra ráðherra.
En það er bara alveg rétt eins og hæstv. ráðherra sagði áðan að það er mjög margt í okkar daglega lífi sem við hugsum eiginlega aldrei um, sem er grundvallað á þeim réttindum sem við njótum með þessum EES-samningi. Þetta á við um réttinn til atvinnu og nám, þetta á við um réttinn um frjálsa för og búsetu hvar sem er á EES-svæðinu. En þetta á líka við um ýmsar réttarbætur á sviði samkeppnismála, fjármála, fjarskipta og félagaréttar, svo dæmi sé tekið. Þetta eru allt atriði sem hafa stórbætt stöðu íslenskra neytenda og fyrirtækja.
EES-samningurinn er í kjarna sínum um það á fjölmörgum sviðum að sömu reglur gildi fyrir alla sem búa á öllu EES-svæðinu. Þess vegna er það sem ónauðsynlegar tafir á innleiðingu geta teflt þessu markmiði í tvísýnu, eins og reyndar er nefnt í skýrslunni, og þetta hefur í för með sér augljóst tap fyrir neytendur og fyrir fyrirtæki í landinu. Hérna þurfum við aðeins að staldra við því að við erum vissulega orðin miklu meðvitaðri um nauðsyn mikillar hagsmunagæslu og eftirfylgd við framkvæmd samningsins. Það er mjög gott að ráðherra kynni hér árlega skýrslu um þróun EES-mála og mjög gott að þau kynni helstu stefnumál ríkisstjórnarinnar eða áherslumál ríkisstjórnarinnar í samskiptum við Evrópusambandið. En það er auðvitað mjög alvarlegt að sjá að upptökuhallinn er að aukast á síðustu árum, þótt eitthvað hafi gengið betur, held ég, síðasta ár, 2022. En við erum samt sem áður talsverðir eftirbátar bæði Noregs og Liechtenstein.
Síðan er auðvitað hitt sem skiptir líka máli, að jafnvel þótt hagsmunagæsla okkar verði stórefld þá eru augljósir ókostir við að eiga ekki aðkomu fyrr og beint að laga- og reglugerðaferlinu frá upphafi. Ágætisdæmi birtist okkur núna varðandi þessar nýju reglur um losun frá flugstarfsemi. Sem eyþjóð hefur Ísland mikla sérstöðu þegar kemur að samgöngum og það er bara mjög málefnalegt og nauðsynlegt að fá hana viðurkennda, þó að við verðum auðvitað að axla okkar ábyrgð í loftslagsmálum, eins og hæstv. ráðherra ítrekaði líka. Ég efast ekki um að bæði ráðherrar, ráðuneyti og allir starfsmenn sem að málinu hafa komið hafi sinnt þessari hagsmunagæslu af eins miklum krafti og mögulegt er. En það hefðu hins vegar verið hægari heimatökin ef við hefðum verið fullgildir aðilar að Evrópusambandinu. Ég býst við að í heimi sem er sífellt að verða flóknari og samtengdari og tæknivæddari þá muni fleiri dæmi af svipuðum toga skjóta oftar og oftar upp kollinum. Og þá er þessi eins konar, hvað á ég að segja, aukaaðild að ESB í gegnum EES-samninginn augljós veikleiki, ef ekki brotalöm, vegna þess að við tökum, eins og okkur er öllum kunnugt hér inni, upp meiri hluta af öllum reglum og tilskipunum sem koma frá ESB í gegnum þennan EES-samning. En við höfum almennt sáralítið um það að segja hvers eðlis þær eru og ráðum stundum mjög illa við að laga þær að íslenskum hagsmunum og stundum að íslenskum veruleika. Við komum ekki að vinnunni á frumstigum en auk þess þá ganga okkur líka úr greipum ýmsir kostir sem full aðild að Evrópusambandinu gæti fært okkur. Hér er kannski augljósast að nefna meiri gengisstöðugleika og lægri vexti til lengri tíma. Þrátt fyrir að það séu tímabundið háir vextir á evrusvæðinu eru þeir samt talsvert mikið lægri en hér og vextir eru, eins og við þekkjum ágætlega, Íslendingar, mjög þungur baggi á heimilum og fyrirtækjum landsins.
Við munum það þegar efnahagslífið var nánast við alkul í upphafi Covid. Þá voru vextir lækkaðir mjög skarpt og þá mætti hæstv. fjármálaráðherra þessarar ríkisstjórnar í þátt eftir þátt, hingað upp í pontu og eiginlega hvar sem hann komst að míkrófóni og tilkynnti að það væri runninn upp algjörlega nýr veruleiki í vaxtamálum á Íslandi; evrópskur. Það var ekkert á honum að skilja annað en að þetta væri eitthvað til frambúðar, enda felst það nú kannski í orðinu veruleiki að það er ekki hluti úr degi eða viku eða hluti úr mánuði. Þetta gaf auðvitað fólki, ekki síst ungu fólki, væntingar, því miður í þessu tilfelli falskar væntingar. Þetta ýtti undir lántöku og þetta keyrði upp húsnæðisverð mjög hratt. Hinn nýi veruleiki ráðherrans entist nefnilega ekki nema í nokkra mánuði og nú, nokkrum mánuðum síðar, þegar vaxtastigið hefur náð gamalkunnum slóðum, þá sitja margir af þessum einstaklingum illa í súpunni. Aðrir eygja enga möguleika á íbúðarkaupum og enn aðrir eru fastir í fátæktargildru leigumarkaðar, vegna þess að það er erfitt að fjármagna húsnæðisbyggingu með háum vöxtum og það er erfiðara að fjárfesta í húsnæði á háum langtímavöxtum en líklega er allra erfiðast að festast á leigumarkaði sem er drifinn áfram af mjög háum vöxtum.
En þetta er nú veruleiki almennings ár eftir ár án þess að stjórnvöldum detti það einu sinni í hug að skoða hver ávinningurinn yrði af lægri vöxtum og meiri gengisstöðugleika fyrir heimili og fyrirtæki, ekki síst í nýsköpun og greinum sem munu þurfa að draga vagninn í verðmætasköpun framtíðar hér á Íslandi. Þess vegna, þó að það sé góðra gjalda vert, og ég er þakklátur fyrir þessa umræðu, þá dugar okkur ekki hér að ræða bara EES-samninginn. Við verðum að ráðast í yfirgripsmikið hagsmunamat á kostum og göllum fullrar aðildar að Evrópusambandinu. Það er auðvitað ekki boðlegt og í rauninni móðgun við allan almenning í landinu að afgreiða það mál í einni setningu eins og gert er í skýrslunni, með leyfi:
„EES-samstarfið er okkar leið í Evrópusamvinnu og telur núverandi ríkisstjórn hagsmunum Íslands best borgið utan Evrópusambandsins.“
Þessu er slegið fram sisvona án nokkurrar greiningar, án nokkurs rökstuðnings. Svona afgreiðir ríkisstjórnin framtíðina án þess að máta okkur inn í nýjan veruleika í heimsmálum, án þess að skeyta nokkuð um hvers konar framtíð gæti beðið okkar og hvort hún gæti leitt til meiri farsældar fyrir okkur. Það segir nefnilega í skýrslunni að það sé mikilvægt að efna til reglulegrar umræðu um EES-samninginn og þýðingu hans fyrir Ísland og ég er algerlega sammála því. En þegar talið berst að frekari skrefum, næstu skrefum, þá er svarið frá stjórnvöldum ýmist að þetta sé ekki tímabært eða að málið sé ekki á dagskrá. En þetta er risamál. Þetta varðar framtíð okkar allra sem búum hér á landi og þótt við séum orðin býsna vön því að ríkisstjórnina skorti mikla framsýni og líði kannski best í viðbrögðum þá á þetta ekki að vera í boði núna. Við verðum einfaldlega að skoða næstu skref til hlítar, kosti og ókosti fullrar aðildar að Evrópusambandinu og þá er loksins hægt að taka upplýsa ákvörðun með eða móti.
Herra forseti. Við lifum nefnilega í mjög kvikum og sumir myndu segja á viðsjárverðum tímum: Við upplifum stríð í Evrópu og flestir sérfræðingar eru sammála um að Evrópusambandið mun gegna stærra hlutverki í varnar- og öryggismálum álfunnar til framtíðar. Heimsskipan okkar er líka gjörbreytt frá því að samningurinn tók gildi fyrir 30 ár, einnig á sviði viðskipta. Þess vegna skulum við ekki gleyma því að innan vébanda Evrópusambandsins hefðum við sjálfkrafa aðild að bestu viðskiptasamningum um allan heim. En með núverandi fyrirkomulagi erum við neydd til að dreifa kröftunum miklu meira en ella og það er erfitt fyrir lítið land. Það er nauðsynlegt að hafa þetta í huga vegna þess að hæstv. ráðherra sagði réttilega að okkur hefði alltaf farnast best í umhverfi mikilla frjálsra viðskipta. Ég held að við fáum einfaldlega betri viðskiptafæri í gegnum þetta stóra samband.
Á Íslandi erum við auk þess stödd á tímum þar sem þessi óstýrláta örmynt ætlar enn einu sinni að leika heimilin grátt með öllum sínum ófyrirsjáanleika og núna sennilega með háum vöxtum og verðbólgu til nokkuð langs tíma. Þegar þessu sleppir eru auðvitað líka ótalin fjölmörg önnur rök fyrir því að við ættum að eiga fulla aðild að sambandinu og nánara samstarf við aðrar þjóðir, sem er okkar skylda að svo mörgu leyti. Ég vil nefna sameiginlega sýn á mannréttindi, lýðræðismál, umhverfismál, friðarmál, þróunarsamvinnu og það væri hægt að halda endalaust áfram. En það á samt ekki að skoða möguleikana í stöðunni, það á bara að láta sér nægja að draga ályktanir af því sem er og var og taka ákvarðanir út frá því.
Um leið, herra forseti, og það er ábyrgt eins og hér er gert, að standa vörð um þá miklu hagsmuni sem við höfum af EES-samningnum þá er það hins vegar ábyrgðarlaust að skoða ekki í kjölinn með hvaða hætti við getum sótt enn betur fram fyrir almenning í landinu og það fyrra útilokar alls ekki það síðara.
