framkvæmd EES-samningsins.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka fyrir þessa góðu skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um þetta mikilvæga atriði í íslensku stjórnkerfi, þjóðlífi og efnahagslífi, samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði sem, eins og fram kemur í skýrslunni, hefur skilað okkur ómældum efnahagslegum og menningarlegum ábata í þau hartnær 30 ár sem hann hefur verið í gildi. Það er auðvitað líka vert að endurtaka þær þakkir sem ég færði fyrr í dag, þegar ég kom hér upp, því góða fólki sem gætir okkar hagsmuna úti í Brussel og sem talað er um í skýrslunni.
Mörg okkar vita hvernig þessi samningur er til kominn sem umfangsmesti samningur sem Evrópusambandið hefur gert við þriðja aðila. Með honum er okkur hleypt inn á innri markað sambandsins og inn í fjórfrelsið svokallaða, auk þess sem hann opnar á víðtækt samstarf á öðrum sviðum, t.d. á vettvangi mennta og vísinda, sem við höfum nýtt okkur óspart. Sennilega hefur fátt haft eins afgerandi áhrif á þróun íslenskrar stjórnsýslu og þessi samningur og í skýrslunni er sagt berum orðum að íslenskt þjóðfélag hafi tekið stakkaskiptum við aðild að EES. Fræg eru ummæli fyrrverandi utanríkisráðherra, með leyfi forseta, þar sem hann sagði í átökunum um aðildina sem voru allnokkur, að þarna fengjum við Íslendingar allt fyrir ekkert, hvort sem það er nákvæmlega eftir haft eða ekki. Ég nefni það hvernig hann er til kominn af ástæðu, enda er nokkuð ljóst að Evrópusambandið hefði aldrei gert slíkan samning við Noreg, Ísland og Liechtenstein. Nei, samningurinn var gerður við mikilvægustu viðskiptablokk Evrópusambandsins eða Evrópubandalagsins eins og það hét á þeim tíma, EFTA-ríkin sem þá voru m.a. Svíþjóð, Austurríki, Sviss og Finnland, auk Noregs og Íslands. Blekið var hins vegar ekki þornað á samningnum þegar öll þessi ríki nema Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu, enda sáu þau að EES-samningurinn var bara hugsaður sem bráðabirgðalausn við hinar sérstöku aðstæður kalda stríðsins, þegar Evrópusambandið kærði sig ekki um ný aðildarríki sem voru ekki klárt og kvitt vestan megin í þeirri gömlu deilu, talandi um þessa tvo turna evrópsks öryggis. Aðrar ástæður réðu því að Sviss og Noregur gengu ekki inn og Svisslendingar höfnuðu meira að segja EES í þjóðaratkvæðagreiðslu en Svíþjóð, Finnland og Austurríki gengu inn í Evrópusambandið ári eftir gildistöku EES og skildu Noreg og Ísland, auk Liechtenstein sem bættist við, í EES-sambandinu við Evrópusambandið. Þessi samningur hefur vitaskuld haldið en eins og fram kemur í skýrslunni krefst það mikillar árvekni af hálfu íslenskrar stjórnsýslu að fylgjast með því sem fram fer á vettvangi Evrópusambandsins sem snertir efnisþætti samningsins og þá eftir atvikum koma fram og biðja vinsamlegast um að tillit sé tekið til þeirra sérstöku hagsmuna sem við kunnum að hafa. Dæmi um þetta er auðvitað það sem við höfum verið að ræða hér í dag, losunarheimildirnar og þau áhrif sem það gæti haft á íslenska ferðaþjónustu ef það kerfi yrði tekið upp óbreytt.
Virðulegi forseti. Þótt ég sé vissulega einarður stuðningsmaður samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og sammála hverju orði þegar kemur að því að tíunda mikilvægi hans í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu er þó algerlega skýrt í mínum huga að sá lýðræðishalli sem hann setur okkur Íslendinga í er óþolandi. Hann hefur verið óþolandi í öll þessi tæpu 30 ár og er það enn. Það sem mér svíður sérstaklega sem íslenskur borgari er að við, sem þurfum að innleiða þær reglur sem Evrópusambandið setur um innri markaðinn, skulum ekki sitja við borðið þar sem þær eru smíðaðar. Einhvern tímann var sagt, virðulegi forseti, með leyfi, „No taxation without representation“ og leiddi sú hugmynd til áhrifamestu byltingar sem mannkynið hefur séð og innleiddi nýja tíma lýðræðis og mannhelgi. En hvað má þá segja um það þegar reglurnar sem okkur eru settar eru settar alveg án okkar aðkomu? Þetta, kæri forseti, er í mínum huga stærsti galli EES-samningsins og deili ég þeirri skoðun með höfundum umfangsmikillar skýrslu um reynsluna af EES-samningnum sem unnin var á vegum norskra stjórnvalda fyrir um áratug síðar og síðan og hefur áður verið nefnd í þessari umræðu hér í dag.
Frú forseti. Ég stóð í þessum stól hér fyrir tæpum 24 árum síðan en þá var ég í þeim sporum að vera á leiðinni í nám í Evrópufræði við Cambridge-háskóla í Englandi til að leita svara við þeirri spurningu sem þá leitaði sterkt á mig; hvers vegna Norðurlandabúar og Bretar væru svo tortryggnir í garð Evrópusambandsins eins og raun bar vitni og hefur nú m.a. skilað sér í því að Bretar hafa sagt skilið við bandalagið. Það ferðalag, sem leiddi mig m.a. á þær slóðir að sökkva mér ofan í afstöðu Íslendinga sérstaklega í doktorsverkefni mínu, leiddi í ljós að ástæðurnar voru ekki þær sömu í þessum löndum. Ef ég einfalda þetta mikið þá er það kannski helst söknuður eftir heimsveldinu sem knúði Breta, í Svíþjóð var það einhvers konar inngróin sérhyggja sem birtist m.a. í hlutleysisstefnu þeirra í varnarmálum, í Finnlandi ákveðinn ótti við Rússa og í Noregi inngróin átök landsbyggðar og þéttbýlis. En hér á landi tengdist afstaðan að miklu leyti óttanum við að missa sjávarútvegsauðlindina úr höndunum til útlendinga, mjög skiljanlegur ótti í ljósi þess mikilvægis sem sú atvinnugrein hafði í að byggja upp það samfélag sem við þekkjum í dag. Í öllum þessum löndum var líka hressileg blanda af einhvers konar, ja, við skulum kalla það ættjarðarást frekar en þjóðernishyggju út af þeim neikvæðu hugrenningatengslum sem sú hyggja hefur réttilega aflað sér.
Þeir flokkar sem nú mynda ríkisstjórn deila skoðun á aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hún er jafnan orðuð eins og hún er orðuð í skýrslunni, með leyfi forseta: „Telur núverandi ríkisstjórn hagsmunum Íslands best borgið utan Evrópusambandsins“, án þess að það sé endilega rökstutt neitt frekar. Einnig segir í skýrslunni:
„Sú leið hefur verið farsæl. Skoðanakannanir sýna almennan stuðning Íslendinga við þátttökuna í EES-samstarfinu og þann mikilvæga ávinning sem samningurinn færir íslensku samfélagi.“
Það kemur kannski engum á óvart að ég deili ekki skoðun núverandi ríkisstjórnar á því að hagsmunum Íslands sé best borgið utan sambandsins. Ég held að það sé mjög margt sem við hefðum að sækja með því að stíga skrefið til fulls, frá því að vera nánast áhrifalausir aukaaðilar að sambandinu og verða fullgildir aðilar með sæti við það borð þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Þá er stundum sagt: Já, en við fengjum bara sex þingmenn. Það er alveg rétt. En það er ekki þar sem málin eru útkljáð. Þau eru mótuð á vettvangi leiðtogaráðsins og framkvæmdastjórnarinnar þar sem við værum með einn fulltrúa eins og öll hin ríkin — þó að framkvæmdastjórar eigi faktískt ekki að vera fulltrúar ríkja sinna þá er það grátt svæði — og þau eru mikið til kláruð á vettvangi ráðherraráðsins bak við luktar dyr þar sem við yrðum þá líka með okkar ráðherra með sitt lýðræðislega umboð til að tala okkar máli.
Ég hef í þessari ræðu, frú forseti, aðeins einbeitt mér að lýðræðis- og ákvarðanatökuþætti Evrópusambandsins og EES-samningsins og ekki tæpt á efnahagsþættinum sem þó er ekki síður mikilvægur. Ég geri ráð fyrir, og ég hef svo sem orðið vitni að því hér í dag, að aðrir fari dýpra í þann þátt. En ég deili þeirri skoðun skýrsluhöfunda að EES-samningurinn hefur verið okkur farsæll á efnahagssviðinu. Ég tel hins vegar að þar sé miklu meira að sækja með fullri aðild og er upptaka evrunnar aðeins hluti þess púsluspils. Þarna má líka nefna það umfangsmikla starf sem Evrópusambandið vinnur við að halda á lofti á alþjóðavettvangi jafnrétti kynjanna, réttindum hinsegin fólks og mannréttindum almennt. Eins má nefna að ekkert ríkjabandalag hefur náð að hreyfa á jafn öflugan hátt við hagsmunum fjölþjóðarisanna á sviði skatta, persónuverndar, vinnuverndar og náttúruverndar.
Virðulegi forseti. Þegar ég stóð í þessum stól rétt fyrir síðustu aldamót og hlustað á fulltrúa eldri kynslóða ræða þessi mál fannst mér það ekki gefa tilefni til mikillar bjartsýni. Þá taldi ég víst að það myndi verða hlutverk minnar kynslóðar að leiða Ísland inn í Evrópusambandið. Þótt tíminn hafi flogið síðan og ekki mikið þokast er kannski ekki útséð um það enn þá því að skoðanakannanir sýna ekki bara almennan stuðning Íslendinga við þátttökuna í EES-samstarfinu, eins og segir í skýrslunni. Þær sýna líka ótvíræðan stuðning íslensku þjóðarinnar við að látið verði reyna á að stíga skref í áttina að fullri aðild að Evrópusambandinu þó að slíkt verði örugglega að bíða hinnar nýju ríkisstjórnar jöfnuðar og framfara sem mun taka við á þessu landi eftir næstu kosningar.
