kosningalög o.fl.
Forseti. Svo að ég útskýri aðeins betur það sem ég var að fjalla um í andsvari við ráðherra varðandi uppkosninguna þá segir í 2. mgr. d-liðar 132. gr. kosningalaga, með leyfi forseta:
„Nú hefur Alþingi úrskurðað kosningu heils lista í kjördæmi ógilda, og skal þá uppkosning fara þar fram.“
Í frumvarpinu hljóðar 40. gr. þannig, með leyfi forseta:
„Uppkosning er endurtekning á fyrri kosningu. Nota skal sömu kjörskrá og notast var við á þeim kjördegi sem fyrri kosningin fór fram. Framboðslistar eru þeir sömu og í fyrri kosningu.“
Ef framboðslistar eiga að vera þeir sömu en það er búið að úrskurða sem svo að heill listi sé ógilt framboð þá myndi ég reikna með að viðkomandi listi sé óhjákvæmilega aftur ógildur í uppkosningunni og það myndi leiða til sömu niðurstöðu og endalausrar hringavitleysu. Það eru nokkur önnur tilfelli sem geta leitt til ákveðinnar ógildingar til viðbótar, en þetta er það augljósasta. Kannski er þetta ekki dæmi sem gæti gerst oft en þegar þetta gerist þá mun þetta valda þessari hringavitleysu. Það er þá alla vega eitt dæmi hér sem við þurfum að skoða.
Það eru nokkur atriði sem mig langar til að fara yfir. Eitt er pínulítið ótengt, en í 5. gr. þessa frumvarps er fjallað um hæfi fulltrúa í landskjörstjórn til að sitja þar og hvenær viðkomandi skal víkja sæti ef til úrskurðar er mál, með leyfi forseta, „er varðar maka hans eða sambúðarmaka, enda sé sambúðin skráð í þjóðskrá, eða þann sem er skyldur honum eða mægður í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar eða tengdur honum með sama hætti við ættleiðingu“. Þetta eru þessi klassísku hagsmunaárekstrarök og ættu ekki að koma neinum á óvart, hvorki í þessu máli né neinum öðrum málum eins og t.d. við sölu ríkiseigna o.s.frv. Ég vek athygli á þessu. Þetta er skýrt sett fram hérna, sem er mjög jákvætt, og þetta er mjög skýrt annars staðar líka, t.d. hvað varðar hæfi ráðherra til að selja fjölskyldumeðlimum ríkiseign, ágætistækifæri til þess að minna á það af hverju þetta er mikilvæg grein.
Helstu athugasemdirnar sem ég myndi vilja fara yfir varða þessi nýmæli hér þar sem er verið að fjalla um framkvæmd talningar við alþingiskosningar og niður í næmisgreininguna og endurtalninguna. Augljóslega er þetta viðbragð við því sem gerðist í Norðvesturkjördæmi árið 2021. Hérna er verið að skilgreina t.d. hvernig skuli kalla til endurtalningar, láta umboðsmenn vita o.s.frv., eitthvað sem maður hefði haldið að væri tiltölulega augljóst þó að ekki hafi staðið beint í lögunum hvernig það ætti að fara fram. Það er stafað út hérna og er mjög jákvætt. Í 33. gr. frumvarpsins er talað um talningu við alþingiskosningar — það er rosalega gaman að rifja þetta upp. Hér segir, með leyfi forseta:
„Landskjörstjórn úthlutar þingsætum skv. 109.–112. gr. og útbýr kosningaskýrslu um niðurstöður kosninganna, úthlutun þingsæta við alþingiskosningarnar og yfirlit yfir þingmenn og varaþingmenn eftir kjördæmum. Landskjörstjórn skal einnig útbúa kosningaskýrslu um úrslit kosninganna í hverju kjördæmi fyrir sig þegar tekið hefur verið tillit til breytinga kjósenda á röð frambjóðenda. Skýrslurnar skulu birtar á vef landskjörstjórnar.“
Hér kemur svo nokkuð áhugavert:
„Þegar yfirkjörstjórn hefur lokið talningu atkvæða hvers framboðslista, fjölda greiddra atkvæða og fjölda ógildra og auðra seðla skal hún skila landskjörstjórn fyrri hluta talningarskýrslu þar sem þessar upplýsingar koma fram.“
Fyrri hluta skýrslu — áður var þetta bara að skila skýrslu. Það var rifrildi eftir kosningarnar um hvort það hefði verið búið að skila skýrslu sem var send inn um leið og búið var að tilkynna um úrslitin í sjónvarpinu þarna undir morguninn. Núna er komin skilgreining um fyrri hluta skýrslunnar. Það er bara mjög jákvætt að þetta sé skýrt.
Áfram, með leyfi forseta:
„Á grundvelli talningarskýrslna skv. 1. mgr. skal landskjörstjórn reikna skiptingu kjördæmissæta og jöfnunarsæta til framboðslista skv. 109. og 110. gr. og gera næmisgreiningu, sbr. 106. gr. a.
Þegar útreikningi og næmisgreiningu skv. 2. mgr. er lokið skal yfirkjörstjórn skila landskjörstjórn seinni hluta talningarskýrslu þar sem fram koma atkvæðatölur frambjóðanda í einstök sæti eftir að tekið hefur verið tillit til breytinga kjósenda á röð frambjóðenda, sbr. 112. gr. Leiði niðurstaða næmisgreiningar á grundvelli 2. mgr. til endurtalningar skal yfirkjörstjórn skila seinni hluta talningarskýrslna að lokinni endurtalningu.“
Þarna skiptir máli hvenær skýrslan berst landskjörstjórn af því að hún markar í raun þann tíma þar sem yfirkjörstjórn skilar af sér verkinu og þar með er verki yfirkjörstjórnar lokið. Þetta var vafaatriði af því að eftir að yfirkjörstjórn í Norðvesturkjördæmi var búin að skila af sér skýrslu — fyrri hluta eða seinni hluta, það var vafamál, það var engin skilgreining á neinu svoleiðis — þá tók yfirkjörstjórn í Norðvesturkjördæmi verkið einhvern veginn til sín aftur eftir að vera búin að skila tölum til landskjörstjórnar og hóf endurtalningu og bjó til nýjar tölur í kjölfarið út frá þeirri endurtalningu. Ég veit að kjörbréfanefndin sem var hérna á þingi, sem fór í Borgarnes og fór yfir ýmsa seðla, fann þó nokkra seðla sem voru rangt taldir og ég veit að talningin eins og hún lítur út núna er ekki rétt; sem sagt opinberu tölurnar um hversu mörg atkvæði hver listi fékk eru ekki réttar, það munar einu eða tveimur atkvæðum, a.m.k. einu, ég held að það hafi verið atkvæði Miðflokksins sem var í bunka Sjálfstæðisflokks eða öfugt, ég man ekki alveg hvort var. Við vitum að það er þar, en það var ekki talið þannig. Mjög áhugavert. Þannig skeikar í rauninni einu atkvæði þegar allt kemur til alls í heildarfjöldanum, sem er annað sem er áhugavert í öllu þessu. Ég sé ekki að það sé gerð nægilega vel grein fyrir því hvað gerist ef einhverju skeikar í afstemmingu atkvæða. Það er annað sem mætti kannski skoða.
Svo er talað um næmisgreiningu við alþingiskosningar í 34. gr., með leyfi forseta:
„Þegar útreikningum skv. 2. mgr. 106. gr. er lokið gerir landskjörstjórn næmisgreiningu á niðurstöðunum í hverju kjördæmi. Sýni næmisgreining að 20 atkvæði eða færri geti leitt til breytinga á niðurstöðu um það hvaða þingmenn og varaþingmenn hafa hlotið kosningu til setu á Alþingi skal endurtalið.“
Það er mjög jákvætt að þarna sé allur vafi tekinn af, það skal bara endurtalið. Það er engin geðþóttaákvörðun um það hvernig eigi að haga þessu.
Hérna vantar kannski eitt, ég er ekki alveg viss, en það sem var að í ferlinu í Norðvesturkjördæmi var að kjörgögn voru ekki trygg. Á milli þess að atkvæðatölum var skilað til landskjörstjórnar þangað til að yfirkjörstjórn ákvað allt í einu að hefja endurtalningu var tímabil þar sem kjörgögn voru óörugg og það var ákveðin umferð fólks í kringum talningarsalinn og síðan var alla vega einn meðlimur yfirkjörstjórnar sannanlega með gögnunum í þó nokkurn tíma. Það mætti kannski skerpa á því hér að þetta er ekki nægilega tryggt á þessum tímaramma sem er gefinn þangað til að endurkosning er ákveðin. Ég veit að í Reykjavík hafa þau alltaf haft beina vefútsendingu frá talningunni, haft vefmyndavél og bein útsending í gangi, og þar er búið að ákveða að þau ætla að halda henni í gangi alveg þangað til búið er að skila seinni skýrslunni. Það er ákvörðun sem var tekin í kjölfarið á þessu, en þau slökktu á vefútsendingunni þegar þau gengu frá eftir að þau voru búin að skila fyrri hluta skýrslunnar. Ég man ekki hvort þau kveiktu á henni aftur þegar þau voru að klára seinni hlutann, mig minnir að þau hafi gert það, en þau ætla að hafa myndavél í gangi á gögnunum alveg þangað til búið er að skila seinni hluta skýrslunnar. Það gæti verið ágætisvarúðarráðstöfun í rauninni að hafa eitthvert slíkt kerfi til staðar.
Að lokum ætla ég að fjalla um 16 ára kosningaaldurinn sem ég talaði aðeins um í andsvari við ráðherra. Mér finnst áhugavert að hérna sé sveitarstjórnum heimilt að miða kosningaaldur við 16 ár í íbúakosningum, ekki sem sagt eiginlegu sveitarstjórnarkosningunum sjálfum þar sem fulltrúar eru kjörnir heldur þegar ákveðið er að halda íbúakosningu um eitthvert ákveðið málefni, en 10% þeirra sem búa í sveitarfélaginu geta krafist atkvæðagreiðslu um ákveðið málefni. Það er ekki notað nægilega mikið. Ég hef aldrei áttað mig á því af hverju þetta er t.d. ekki reynt varðandi flugvöllinn í Reykjavík. Það er mjög merkilegt þegar ýmis samtök sem safna undirskriftum á öllu landinu, um það hvort halda eigi flugvellinum í Reykjavík eða fjarlægja hann, safna undirskriftum um allt land en láta ekki á það reyna í sveitarfélaginu þar sem það skiptir máli, þar sem ákvörðunarvaldið, skipulagsvaldið í kringum þann flugvöll liggur. En þannig er það. Það er ekkert rosalega hár þröskuldur fyrir því einu sinni.
Fyrir nokkrum árum vorum við nefnilega með frumvarp fyrir þinginu um að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningunum sjálfum niður í 16 ár. Það frumvarp fór í gegnum 2. umr., fór í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. en þá eru greidd atkvæði um hverja einustu grein fyrir sig. Greidd voru atkvæði um greinina um að lækka kosningaaldurinn niður í 16 ár og það var samþykkt. Alþingi samþykkti þá grein að lækka kosningaaldur niður í 16 ár. Málið fór þá, samþykkt með þeirri breytingu, í 3. umr. 3. umr. hófst en kláraðist aldrei, sem er alveg stórkostlega áhugavert því 3. umr. er ekkert endalaus. Hver þingmaður fær bara tvær ræður og svo bara klárast umræðan og það er kosið um málið í heild. En það gerðist aldrei. Það hefði verið mjög einfalt að sitja hérna og horfa kannski á nokkra þingmenn sem höfðu miklar skoðanir á þessu máli að spjalla hér í 3. umr. og láta svo á málið reyna í atkvæðagreiðslu í 3. umr. til að gera breytinguna um lækkun á kosningaaldri í sveitarstjórnarkosningum niður í 16 ára að lögum. En einhverra hluta vegna gerðist það ekki. Mann grunar einhverja þinglokasamninga eða eitthvað bak við tjöldin, sem mér finnst rosalega merkilegt að forseti eða ríkisstjórnin hafi þá samþykkt. Var það á sama tíma og orkupakkamálið? Nei, þannig að það er ekki tengt því. En einhverjir samningar voru alla vega gerðir til að taka þetta mál af dagskrá og lækka ekki kosningaaldurinn niður í 16 ár þrátt fyrir að þingið hefði samþykkt þá breytingu á þeim lögum. Kannski að við látum á það reyna í þetta skipti.
