Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 454. máls.
138. löggjafarþing 2009–2010.
Þskj. 781 — 454. mál.
Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 2009.
1. Inngangur.
Það sem setti einna mestan svip á starfsemi ÖSE-þingsins árið 2009 voru umræður um öryggismál og alþjóðlegu fjármálakreppuna. Í fyrsta lagi var mikið rætt um ákvörðun fastaráðs ÖSE (e. Permanent Council) um að endurnýja ekki umboð ÖSE til áframhaldandi starfa í Georgíu þrátt fyrir ósk þarlendra stjórnvalda þar um. Rússnesk yfirvöld stóðu í vegi þess en jafnframt var samþykkt að ÖSE hefði sex mánuði til að leggja niður starfsemi sína. Reynt að ná samningum við rússnesk stjórnvöld en allt kom fyrir ekki. Þykir ákvörðun fastaráðsins sýna hvernig samstöðureglan sem ríkir innan ÖSE veitir einstökum ríkjum í raun neitunarvald. Þingmannasendinefnd Georgíu lagði fram yfirlýsingu á ársfundinum þar sem hún lýsti áhyggjum sínum af því að Rússar hefðu rofið samstöðuna innan fastaráðsins um áframhaldandi starfsemi ÖSE í Georgíu. Það að Rússar beittu einnig neitunarvaldi sínu til að koma í veg fyrir veru Sameinuðu þjóðanna í Georgíu væri til þess fallið að auka spennu og draga úr öryggi á svæðinu.
Í öðru lagi var sérstök umræða á vetrarfundi ÖSE-þingsins um tillögu Dmitris A. Medvedevs, forseta Rússlands, frá september 2008 um nýja skipan öryggismála í Evrópu. Frummælendur á fundinum voru Alexander Groushko, aðstoðarutanríkisráðherra Rússlands, og Veronique Bujon-Barre frá franskra utanríkisráðuneytinu en Frakkar fór með formennsku í ESB á þessum tíma. Í máli ráðherrans kom fram að átökin í Georgíu hefðu staðfest að fyrirkomulag öryggismála í Evrópu væri í raun og veru „frosið“ í anda kalda stríðsins. Annað dæmi væri fyrirhugað gagneldflaugakerfi sem Bandaríkin vildu koma á fót í Evrópu og valdið hefur ágreiningi. Endurskoðunar væri þörf og betri samvinnu milli ESB, NATO, Bandaríkjanna og Rússlands. Í ljósi þessa hafi Rússlandsforseti lagt til að gerður yrði nýr öryggismálasáttmáli sem hefði að markmiði að laga annmarka á núverandi skipan öryggismála. Fulltrúi franska utanríkisráðuneytisins tók undir það sjónarmið að endurskoðun væri tímabær. Það þýddi þó ekki að öryggi Evrópu ætti ekki að hvíla áfram á þeim stoðum sem fyrir eru, þ.e. ESB, NATO og ÖSE, auk þess sem grundvallaratriði fyrir öryggi í álfunni væri gagnkvæmt traust og virðing fyrir samningum, lýðræði og mannréttindum. Hann sagði að uppsögn rússneskra stjórnvalda á samningnum um hefðbundinn herafla í Evrópu (e. CFE-Treaty) 14. júlí 2007 í mótmælaskyni við fyrirhugaða uppsetningu gagneldflaugakerfis í Póllandi og Tékklandi, átökin í Georgíu og viðurkenning Rússa á sjálfstæði aðskilnaðarhéraðanna, og „gasstríðið“ við Úkraínu væri ekki til þess fallið að auka traust á Rússum heldur hefði þvert á móti aukið vanstraust í garð þeirra.
Í þriðja lagi var rætt um áhrif alþjóðlegu fjármálakreppunnar og hættuna á því að hún stuðlaði að almennri þjóðfélagskreppu og jafnvel neyðarástandi í sumum tilvikum. Rætt var um leiðir til að setja fjárstarfsemi auknar skorður með almannahagsmuni að leiðarljósi. Einnig var rætt hvernig fjármálakreppan snerti karlmenn og konur með ólíkum hætti og var þar einkum vikið að áhrifum aukins atvinnuleysis fyrir vændisstarfsemi, mansal og ofbeldi gegn konum.
Að lokum kynnti Pétur H. Blöndal á ársfundi ÖSE-þingsins skýrslu um störf sín, en hann hefur gengt stöðu sérlegs fulltrúa forseta ÖSE-þingsins í fjárreiðum ÖSE frá árinu 2006. Róbert Marshall greindi frá niðurstöðu þingkosninga á Íslandi á sérstökum fundi um jafnréttismál og Íslandsdeildin hélt tvíhliða fundi með þingmannasendinefndum Bretlands og Hollands til að ræða stöðu mála með tilliti til skuldbindinga ríkissjóðs vegna innstæðureikninga Landsbankans í löndunum tveimur. Á haustfundi ÖSE-þingsins um orkuöryggi og umhverfismál fjallaði Róbert Marshall um jarðvarma sem ónýtta auðlind víðsvegar í heiminum og reynslu Íslendinga af virkjun jarðvarma.
2. Almennt um ÖSE-þingið.
Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE (áður ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, RÖSE, eða til ársins 1995), starfar á grundvelli Helsinkisáttmálans (e. Helsinki Final Act) frá árinu 1975. Markmið ÖSE er að stuðla að friði, öryggi, lýðræði og samvinnu á starfssvæði sínu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum og meginreglum réttarríkisins. ÖSE sinnir hlutverki sínu m.a. með baráttu gegn hryðjuverkum, mansali, þjóðernisofstæki, eiturlyfjasmygli og ólöglegri vopnasölu.
Á leiðtogafundi ÖSE vorið 1990 var Parísarsáttmálinn samþykktur (e. Charter of Paris for a New Europe). Sáttmálinn kveður m.a. á um stofnun formlegs vettvangs fyrir þingmenn sem komi saman einu sinni á ári. ÖSE-þingið og ÖSE eru þannig greinar af sama meiði en ólíkt öðrum fjölþjóðlegum stofnunum liggur enginn hefðbundinn stofnsáttmáli þeim til grundvallar.
Fyrsti fundur ÖSE-þingsins var haldinn í júlí 1992. Aðild að ÖSE-þinginu eiga 56 þjóðþing í Evrópu, Norður-Ameríku og Mið-Asíu. Þingið er skipað 320 fulltrúum og þar af eru þrír frá Alþingi.
Hlutverk ÖSE-þingsins er að hafa áhrif á stefnumótun og áherslur í starfi ÖSE og að hafa eftirlit með og meta árangurinn af starfi stofnunarinnar. Þessu hlutverki er sinnt með því að ræða og álykta um málefni ÖSE á ársfundum ÖSE-þingsins. Í málefnanefndum þingsins er unnið að undirbúningi ályktana. Þær eru síðan afgreiddar á ársfundi og komið á framfæri við ráðherraráð ÖSE, sem er vettvangur utanríkisráðherra aðildarríkjanna, og fastaráð ÖSE en þar eiga sæti sendiherrar eða fastafulltrúar aðildarlandanna gagnvart ÖSE. Fastaráðið heldur vikulega fundi í Vín. Í samspili við ÖSE virkar þingið sem hugmyndabanki fyrir áherslur í starfi ÖSE auk þess sem þingið veitir ÖSE bæði stuðning og aðhald með eftirliti sínu og umræðum um starf stofnunarinnar. Hvað viðvíkur formlegum samskiptum ÖSE-þingsins og ÖSE þá ávarpar formaður ráðherranefndar ÖSE (e. Chairman-in-office) þingið og gefur skýrslu um verkefni sem unnið er að hjá ÖSE. Þá geta þingfulltrúar beint fyrirspurnum til ráðherrans. ÖSE ber þó hvorki skylda til að fylgja eftir ályktunum þingsins né strangt til tekið að svara fyrirspurnum þingmanna. Þá tekur ÖSE-þingið þátt í því að þróa leiðir til að koma í veg fyrir ágreining milli ríkja og stuðla að eflingu lýðræðislegra stofnana á því svæði sem starfsemi ÖSE tekur til. Að lokum hefur kosningaeftirlit verið eitt helsta verkefni þingsins frá upphafi. Sú starfsemi hefur vaxið jafnt og þétt undanfarin ár. ÖSE-þingið á samvinnu við lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE (ODHIR) um kosningaeftirlit. Nokkur ágreiningur hefur ríkt um verkaskiptingu milli stofnananna þrátt fyrir samstarfssamning á milli þeirra frá árinu 1997. Einnig á ÖSE-þingið samvinnu við aðrar fjölþjóðlegar þingmannasamkundur, eins og Evrópuráðsþingið og Evrópuþingið um kosningaeftirlit.
ÖSE-þingið kemur saman til ársfundar í allt að fimm daga í júlí. Einstök aðildarríki taka að sér að halda hvern ársfundi. Ársfundurinn afgreiðir mál úr öllum þremur málefnanefndum ÖSE-þingsins með ályktun. Auk þess geta einstakir þingmenn eða landsdeildir lagt fram ályktunartillögur sem verða hluti af ályktun ársfundar að gefnu samþykki í atkvæðagreiðslu.
Málefnanefndirnar eru: nefnd um stjórn- og öryggismál (1. nefnd), nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni-, og umhverfismál (2. nefnd) og nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál (3. nefnd). Formaður, varaformaður og skýrsluhöfundur hverrar málefnanefndar eru kjörnir af viðkomandi nefnd í lok hvers ársfundar. Skýrsluhöfundur nefndar velur málefnið sem tekið verður fyrir í nefndinni það árið í samráði við formann og varaformann viðkomandi nefndar. Síðan undirbýr skýrsluhöfundur skýrslu og drög að ályktun sem lögð er fyrir nefndina til umræðu og að lokum til umræðu og afgreiðslu á ársfundi. Málefnanefndir þingsins koma einnig saman á vetrarfundinum sem haldinn er í Vín í febrúar ár hvert. Þar fá þingmenn tækifæri til að eiga fundi með fastafulltrúum og embættismönnum ÖSE. Auk ársfundar og vetrarfundar er haldinn haustfundur þar sem stjórnarnefnd (e. S tanding Committee) og framkvæmdastjórn (e. Bureau) þingsins kemur saman auk þess sem árleg málefnaráðstefna ÖSE-þingsins fer fram á sama tíma.
Fyrir utan fastanefndir þingsins, stjórnarnefnd og framkvæmdastjórn getur forseti þingsins skipað tímabundið sérstaka fulltrúa (e. special representative) og þingið skipað tímabundið sérnefndir til að skoða aðkallandi mál og vera ráðgefandi um þau. Til dæmis var starfandi sérstakur fulltrúi vegna fangabúða Bandaríkjahers fyrir meinta hryðjuverkamenn í Guantanamo á Kúbu og sérnefnd vegna stjórnmálaástandsins í Hvíta-Rússlandi.
3. Íslandsdeild ÖSE-þingsins.
Aðalmenn Íslandsdeildar voru í upphafi árs 2009 Einar Már Sigurðarson, formaður, þingflokki Samfylkingar, Pétur H. Blöndal varaformaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Valgerður Sverrisdóttir, þingflokki Framsóknarflokks. Varamenn voru Lúðvík Bergvinsson, þingflokki Samfylkingar, Björk Guðjónsdóttir, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Birkir J. Jónsson, þingflokki Framsóknarflokks. Eftir kosningar til Alþingis 25. apríl og kosningu Alþingis í nefndir 15. maí eru eftirfarandi aðalmenn: Björn Valur Gíslason, þingflokki Vinstri hreyfingunnar – græns framboðs, Pétur H. Blöndal, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Róbert Marshall, þingflokki Samfylkingarinnar. Varamenn eru Magnús Orri Schram, þingflokki Samfylkingar, Tryggvi Þór Herbertsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Þór Saari, þingflokki Hreyfingarinnar. Á fundi Íslandsdeildar 18. maí var Róbert Marshall kosinn formaður og Björn Valur Gíslason varaformaður deildarinnar. Magnea Marinósdóttir er ritari Íslandsdeildar.
Þrjár málefnanefndir starfa á vegum ÖSE-þingsins. Skipting Íslandsdeildar í nefndir árið 2009 var eftirfarandi:
1. Nefnd um stjórnmál og öryggismál: Pétur H. Blöndal.
Eftir kosningar: Róbert Marshall.
2. Nefnd um efnahagsmál, vísindamál,
tæknimál og umhverfismál: Valgerður Sverrisdóttir.
Eftir kosningar: Pétur H. Blöndal.
3. Nefnd um lýðræði og mannréttindamál: Einar Már Sigurðarson.
Eftir kosningar: Björn Valur Gíslason.
4. Starfsemi Íslandsdeildar 2009.
Íslandsdeildin hélt þrjá fundi á árinu þar sem þátttaka í fundum ÖSE-þingsins var undirbúin. Róbert Marshall greindi frá niðurstöðu þingkosninga á Íslandi á sérstökum fundi um jafnréttismál sem fór fram á ársfundi ÖSE-þingsins en auk þess hélt Íslandsdeildin tvíhliða fundi með þingmannasendinefndum Bretlands og Hollands til að ræða stöðu mála varðandi skuldbindingar ríkissjóðs vegna innstæðureikninga Landsbankans í löndunum tveimur. Einnig fjallaði Róbert Marshall um jarðvarma sem ónýtta auðlind víðsvegar í heiminum og reynslu Íslendinga í virkjun jarðvarma á haustfundi ÖSE-þingsins um orkuöryggi og umhverfismál.
Hvað viðvíkur trúnaðarstörfum fyrir ÖSE-þingið þá hefur Pétur H. Blöndal verið sérlegur fulltrúi forseta ÖSE-þingsins í fjárreiðum ÖSE síðan haustið 2006. Hann lagði fram skýrslu á haustfundinum í Vín þar sem gerð var grein fyrir heimsóknum hans til skrifstofu lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE í Varsjá, sem sér m.a. um kosningaeftirlit, og ríkisendurskoðunar Noregs í Osló, sem sá um endurskoðun ársreikninga ÖSE þangað til í apríl 2009. Áður en Pétur fylgdi skýrslunni úr hlaði gerði Marc Perrin de Brichambaut, framkvæmdastjóri ÖSE, grein fyrir fjármálum ÖSE og fjárlagatillögu ÖSE fyrir árið 2010. Framkvæmdastjórinn gerði seinkun á afgreiðslu fjárlaga fyrir ÖSE að sérstöku umtalsefni og varaði við því að tafir á afgreiðslu yrðu að reglu frekar en undantekningu en þetta væri í fimmta sinn í röð sem ekki væri búið að afgreiða fjárlög fyrir tilskilinn tíma. Seinkun gæti haft slæm áhrif á starfsemi stofnunarinnar og orðið ÖSE dýrkeypt. Hann vék jafnframt að nauðsyn þess að skoða breytingar á lagalegri stöðu ÖSE með gerð stofnsáttmála sem væri forsenda þess að hægt yrði að afnema samstöðuregluna og koma á einföldum eða vegnum meirihlutakosningum við afgreiðslu mála, þar með talið fjárlaga. Samstöðureglan, sem kveður á um einróma samþykki allra þeirra 56 ríkja sem eiga sæti í fastaráði ÖSE við afgreiðslu fjárlaga og annarra mála, veitir einstökum ríkjum í raun neitunarvald. Það getur tafið fyrir afgreiðslu mála eins og fjárlögin eru dæmi um.
Pétur hóf mál sitt á að taka undir varnaðarorð framkvæmdatjóra ÖSE varðandi tafir á afgreiðslu fjárlaga. Hann gagnrýndi jafnframt að föst upphæð fjárframlaga til ÖSE væri ekki verðtryggð þar sem það jafngilti niðurskurði. Ef niðurskurður væri stefna ÖSE væri það hyggilegra að mati Péturs að sú stefna væri opinber frekar en að niðurskurður færi fram með þeim hætti sem nú væri. Því næst vék hann að niðurstöðu heimsókna sinna. Hann hrósaði vinnubrögðum norsku endurskoðunarinnar en gagnrýndi að ÖSE-þingið hefði ekki aðgang að öllum skýrslum sem snertu ÖSE þar sem slíkt fæli í sér takmarkanir á lýðræðislegu aðhaldi og eftirliti. Hann sagði að sitt mat væri að í lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE (ODIHR) væri unnið mikilvægt og gott starf. Það sem hann gagnrýndi helst í rekstri ODIHR var að eingöngu laun fastra starfsmanna ODIHR væru innan fjárlagaramma ÖSE en ekki meiri hluti verkefna ODIHR. Þvert á móti væru verkefnin að mestu fjármögnuð með frjálsum framlögum. Frjálsu framlögin væru þó ekki beinlínis vandamál í sjálfu sér heldur það að engar skýrar reglur giltu um slík framlög. Það gerði að verkum að ríki sem útdeila fjármagni og einstakir yfirmenn stofnana ÖSE hafa mikið svigrúm til að eyrnamerkja fé tilteknum löndum og/eða verkefnum sem væri ekki endilega í samræmi við stefnumótun ÖSE eða þá almennu reglu að nýta fjármuni með sem skynsamlegustum hætti. Pétur tilkynnti í framhaldinu að hann ætlaði að leggja fram tillögu að reglum um frjáls framlög á ársfundi ÖSE-þingsins, en hann var haldinn 29. júní til 3. júlí í Litháen. Það varð hins vegar úr að í stað eigin tillögu lagði Pétur fram fimm breytingartillögur við ályktunartillögu João Soares, forseta þingsins, um leiðir til að styrkja ÖSE. Breytingartillögur Péturs, sem allar voru byggðar á tilmælum sem höfðu verið settar fram í skýrslum hans frá árunum 2007–2009, voru samþykktar af forsetanum og síðan samþykktar einróma á ársfundinum.
5. Fundir ÖSE-þingsins.
ÖSE-þingið kemur saman til reglulegra fundahalda þrisvar sinnum á ári, þ.e. til ársfundar að sumri, haustfundar og vetrarfundar.
Vetrarfundur stjórnarnefndar og málefnanefnda 19.–20. febrúar í Vínarborg.
Vetrarfundur ÖSE-þingsins var haldinn í áttunda sinn eftir ákvörðun stjórnarnefndar þar að lútandi í febrúar árið 2001. Einar Már Sigurðarson formaður og Pétur H. Blöndal varaformaður, auk Magneu Marinósdóttur alþjóðaritara, sóttu fundinn af hálfu Íslandsdeildar. Stjórnarnefnd og málefnanefndir þingsins komu saman og fundir voru haldnir með utanríkisráðherra formennskuríkis ÖSE og embættismönnum. Auk þess var sérstök umræða um tillögu Rússa um nýja skipan öryggismála í Evrópu.
Stjórnarnefndarfundur var settur af João Soares, forseta þingsins, sem jafnframt gerði grein fyrir störfum sínum síðan hann tók við forsetaembætti á ársfundinum 2008. Það sem setti mestan svip á fyrsta starfsárið hans voru átökin í Georgíu, alþjóðlega fjármálakreppan, samstarf við lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE, viðræður við rússnesku þingsmannasendinefndina um kosningaeftirlit og tillögur Rússa um nýja skipan öryggismála í Evrópu.
Marc Perrin de Brichambaut, framkvæmdastjóri ÖSE, var næstur á mælendaskrá. Eins og kemur fram í kaflanum um verkefni Péturs H. Blöndals í embætti sérlegs fulltrúa í fjárreiðum ÖSE, gerði framkvæmdastjórinn seinkun á afgreiðslu fjárlaga fyrir stofnunina að sérstöku umfjöllunarefni, afleiðingar þess fyrir starfsemi ÖSE og hvað hann teldi nauðsynlegt að gera til að koma í veg fyrir að slíka seinkun í framtíðinni, þ.e. gerð stofnsáttmála sem yrði forsenda þess að afnema samstöðuregluna og koma á einföldum eða vegnum meirihlutakosningum við afgreiðslu mála.
Framkvæmdastjóri og gjaldkeri ÖSE-þingsins tóku til máls eftir að framkvæmdastjóri ÖSE hafði lokið máli sínu og gerðu grein fyrir fjárhag og starfsemi þingsins. Því næst voru skýrslur sérnefnda og sérlegra fulltrúa forsetans teknar til umræðu. Pétur H. Blöndal gerði m.a. grein fyrir starfi sínu undanfarið ár (sjá 4. kafla). Að síðustu fagnaði fundurinn ákvörðun nýs forseta Bandaríkjanna, Baracks Obama, um lokun Guantanamo-fangabúðanna á Kúbu og leynifangelsa bandarísku leyniþjónustunnar, sem og yfirlýsingu forsetans um að ákveðnar yfirheyrsluaðferðir, sem beitt hefur verið af bandarísku leyniþjónustunni, verði bannaðar á grundvelli þess að um pyntingar sé að ræða.
Sérstök umræða var á fundinum um tillögu Dimitris A. Medvedevs Rússlandsforseta að nýrri skipan öryggismála í Evrópu, sem hann kynnti fyrst í september 2008. Frummælendur á fundinum voru Alexander Groushko, aðstoðarutanríkisráðherra Rússlands, og Veronique Bujon-Barre frá franskra utanríkisráðuneytinu en Frakkar, sem fóru með formennsku í ESB, höfðu fyrir hönd ESB tekið undir mikilvægi þess að ræða endurskoðun öryggismála. Í máli rússneska ráðherrans kom fram að átökin í Georgíu hefðu staðfest að þörf væri á endurskoðun á núverandi skipan öryggismála og vísaði í máli sínu til ESB, NATO og Öryggisbandalags Samveldis sjálfstæðra ríkja. Að hans mati yrðu Bandaríkin, ESB, NATO og Rússland að vinna betur saman, sbr. tillögur Rússa sem hafa hins vegar ekki fengið hljómgrunn af hugmyndafræðilegum ástæðum að mati rússneskra ráðamanna, auk þess sem tillögur ÖSE um samvinnu milli stofnanna sem sinna „mjúkum“ og „hörðum“ öryggismálum hafi ekki gengið eftir. Það þýddi að fyrirkomulag öryggismála væri í raun og veru „frosið“ í anda kalda stríðsins. Ráðherrann tók sem dæmi ákvarðanir um uppsetningu gagneldflaugakerfis í Evrópu sem varðar öryggishagsmuni allra í álfunni. Þær ákvarðanir væru teknar einhliða og tvíhliða í stað sameiginlega af þeim sem hagsmuna eiga að gæta sem ýtti undir spennu eins og reyndin væri. Í ljósi þessa ástands hafi Rússlandsforseti lagt til að gerður yrði nýr öryggismálasáttmáli til að laga annmarka á núverandi skipan öryggismála. Hann sagði að tillaga forsetans miðaði að því að draga úr spennu og vígbúnaðarkapphlaupi og auka traust og jafnræði milli þjóða. Fulltrúi franskra utanríkisráðuneytisins tók undir það sjónarmið að endurskoðunar væri þörf. Það þýddi hins vegar ekki að öryggi Evrópu ætti ekki að hvíla áfram á þeim stoðum sem fyrir eru, þ.e. stofnunum eins og ESB, NATO og ÖSE. Það sama gilti um samninga sem falla þar undir. Tekið var dæmi um samninginn um hefðbundinn herafla í Evrópu (e. CFE-Treaty) sem rússnesk stjórnvöld sögðu upp að hluta 14. júlí árið 2007 í mótmælaskyni við fyrirhugaða uppsetningu gagneldflaugakerfis í Póllandi og Tékklandi. Jafnframt var bent á að traust og samvinna væri lykillinn að öryggi Evrópu. Átökin í Georgíu og viðurkenning Rússa á sjálfstæði aðskilnaðarhéraðanna þar og „gasstríðið“ við Úkraínu hefðu valdið vantrausti í garð Rússa, frekar en hitt, og stigmagnað spennu í Evrópu. Franski fulltrúinn lauk máli sínu á að segja að framtíðarhorfur í öryggismálum væru háðar samvinnu ríkja gegn ógnunum sem stöfuðu af hryðjuverkum, loftslagsbreytingum og fleiri þáttum. Endurskoðun á núverandi skipan öryggismála væri tímabær en grundvallaratriði fyrir öryggi í álfunni væri gagnkvæmt traust og virðing fyrir samningum, lýðræði og mannréttindum.
Í umræðum meðal þingmanna eftir að erindunum lauk kom fram að margt í tillögum Rússlandsforseta væri þegar að finna í alþjóðalögum og sáttmálum. Spurningin væri að hversu miklu leyti ríki virtu alþjóðalög og samninga. Betri eftirfylgni við núverandi samninga væri forsenda þess að byggja upp traust og draga úr spennu frekar en nýir sáttmálar. Hins vegar væri þörf á víðtækri umræðu um öryggis- og varnarmál til að koma á framfæri hugmyndum sem gætu verið til þess fallnar að laga núverandi kerfi betur að breyttum veruleika og sameiginlegum öryggisþörfum Evrópu og byggja upp traust án þess þó að kollvarpa núverandi kerfi. ÖSE væri kjörinn vettvangur til slíks.
Eftir að umræðunum lauk kynntu formenn málefnanefnda ÖSE-þingsins skýrslur um eftirfylgni við ályktun ÖSE-þingsins frá því á síðasta ársfundi og viðfangsefni nefndanna fyrir næsta ársfund. Stjórnmálanefnd hafði á stefnuskránni að skrifa skýrslu um órjúfanlegt samband öryggis og fæðuöryggis, efnahagsnefndin að skrifa skýrslu um alþjóðlegu fjármálakreppuna, og mannréttindanefndin að skrifa skýrslu um félagslegar afleiðingar fjármálakreppunnar, einkum fyrir hópa sem standa höllum fæti.
Ársfundur ÖSE-þingsins 29. júní til 3. júlí í Vilníus, Litháen.
Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildar Róbert Marshall formaður og Pétur H. Blöndal, auk Magneu Marinósdóttur alþjóðaritara. Til hliðar við dagskrá ársfundar var fundur um jafnréttismál þar sem Róbert tók til máls auk þess sem Íslandsdeildin hélt fund með þingmönnum frá Bretlandi og Hollandi um skuldbindingar íslenska ríkisins vegna innstæðureikninga Landsbankans í löndunum tveimur.
Ársfundurinn hófst á fundi stjórnarnefndar. João Soares, forseti þingsins, Hans Raidel gjaldkeri, og Spencer Oliver framkvæmdastjóri gerðu grein fyrir starfsemi og fjármálum þingsins. Gjaldkerinn upplýsti að vegna alþjóðafjármálakreppunnar kæmi ekki til neinnar hækkunar árgjalds fyrir starfsárið 2009–2010 en vanalega hefur verið 2–3% hækkun milli ára.
Alls var 24 ályktunartillögum, sem einstakir þingmenn eða þingmannasendinefndir höfðu lagt fyrir ársfundinn, vísað til umræðu og afgreiðslu í nefndum þingsins samkvæmt tillögu framkvæmdastjórnar. Tillögur stjórnar voru samþykktar einróma, með einni undantekningu en formaður rússnesku sendinefndarinnar óskaði eftir því að einni þeirra yrði vísað frá. Tillagan var lögð fram í tilefni þess að 20 ár eru liðin frá falli Berlínarmúrsins og benti formaður rússnesku sendinefndarinnar á að talað væri um stalínisma og nasisma í sömu andrá, sem fæli í sér óvirðingu við Rússa. Skýrsluhöfundur og forseti þingsins tóku ekki undir sjónarmið rússneska formannsins og svo fór að ályktuninni var vísað til nánari umfjöllunar og afgreiðslu í nefnd.
Næst á dagskrá var atkvæðagreiðsla um breytingartillögur á fundarsköpum þingsins sem sérstök nefnd hafði unnið undir formennsku dönsku þingkonunnar og varaforseta ÖSE-þingsins, Piu Christmas-Møller. Alls níu breytingartillögur, sem nefndin hafði samþykkt einróma, voru lagðar fram á stjórnarnefndarfundinum og samþykktar. Ein þeirra felur í sér tilmæli til landsdeilda um að hafa þingmenn af báðum kynjum innan sinna raða en alls voru 16 af 56 landsdeildum ÖSE-þingsins eingöngu skipaðar karlmönnum, þar á meðal núverandi Íslandsdeild. Róbert Marshall sagði á sérstökum fundi um jafnréttismál að kynjasamsetning Íslandsdeildar yrði endurskoðuð með það í huga að breyta henni til samræmis við viðkomandi þingskapareglu. Á fundinum gerði hann jafnframt grein fyrir niðurstöðu þingkosninganna hér og vék m.a. að því að 43% þingmanna væru konur og hvernig það hlutfall héldist í hendur við aðgerðir stjórnarflokkanna um að hafa jafnmarga karla og konur á framboðslistum sínum, auk fléttulista til að tryggja að hlutur kvenna og karla væri sem jafnastur þegar inn á þing kæmi.
Framkvæmdastjóri ÖSE, Marc Perrin de Brichambaut, tók næstur til máls. Hann lýsti vonbrigðum sínum með að ekki hefði tekist að ná sátt innan fastaráðs ÖSE um endurnýjað umboð ÖSE til að halda áfram starfsemi í Georgíu þrátt fyrir ósk þarlendra stjórnvalda. Umboð ÖSE rann út 31. desember 2008 en sátt varð um að ÖSE hefði sex mánuði til að leggja niður starfsemina. Reynt var að ná samningum við Rússa, sem stóðu í vegi þess að ÖSE gæti haldið áfram starfsemi sinni í Georgíu, en allt kom fyrir ekki. Þykir ákvörðun fastaráðsins endurspegla hvernig samstöðureglan veitir einstökum ríkjum í raun neitunarvald. Þingmannasendinefnd Georgíu lagði fram yfirlýsingu á ársfundinum þar sem hún lýsti áhyggjum sínum af því að Rússar hefðu rofið samstöðuna innan fastaráðsins um áframhaldandi viðveru ÖSE í Georgíu. Þar með væri öllum verkefnum á vegum ÖSE hætt, sama hvers eðlis sem þau væru. Í ljósi þess að Rússar beittu einnig neitunarvaldi sínu til að koma í veg fyrir veru Sameinuðu þjóðanna í Georgíu, hervæðingar sem hefur átt sér stað í héruðunum Suður-Ossetíu og Abkasíu og heræfinga á vegum Rússa undir heitinu „Kákasus 2009“, sem m.a. fela í sér hugsanleg hernaðarátök á landsvæði Georgíu, væri aukin spenna og óöryggi á svæðinu. Að lokum kallar yfirlýsingin eftir því að sérlegur fulltrúi ÖSE-þingsins í málefnum Georgíu og fyrrv. forseti þess, Gøran Lenmarker, hljóti aukið umboð til að kanna framfylgd vopnahléssamningsins sem gerður var með stuðningi Evrópusambandsins en ESB mun hafa áfram viðveru í landinu og hugsanlega auka hana í kjölfar brotthvarfs ÖSE og SÞ.
Framkvæmdartjóri ÖSE greindi næst frá því að allt að 25 manna sendinefnd á vegum ÖSE hefði farið til Afganistan til að veita aðstoð við forseta- og héraðskosningarnar sem þar fóru fram 19. ágúst. Kosningaeftirlit er þó ekki verkefni ÖSE í Afganistan alla jafna heldur aðstoð við að efla landamæraeftirlit í samvinnu við ríki Mið-Asíu. Í umræðum kom fram sú hugmynd að ÖSE veitti í framtíðinni afganska þinginu aðstoð enda væri ekkert ríki með góða ríkisstjórn ef ekki væri löggjafarþing sem hefði burði til að veita framkvæmdarvaldinu raunverulegt aðhald og eftirlit. Framkvæmdastjórinn greindi síðan frá verkefni á vegum ÖSE, sem lýtur að samþættingu öryggis- og kynjamála, og vakti í því sambandi athygli á útgáfu rits sem ber nafnið „Öryggið heim“ (e. Bringing Security Home). Að lokum vék framkvæmdastjórinn að því að ÖSE væri viðkvæm stofnun vegna þrýstings sem hún verður fyrir bæði að innan og utan, eins og starfsemi ÖSE í Georgíu væri til vitnis um. Spennan og togstreitan kæmi m.a. fram í seinkun á samþykki fjárlaga stofnunarinnar ár eftir ár en fjárlög ársins 2009 voru fyrst samþykkt 2. apríl 2009. Það veikti starfshæfni og trúverðugleika stofnunarinnar. Eftir að framkvæmdastjóri ÖSE hafði lokið máli sínu voru lagðar fram á stjórnarnefndarfundinum skýrslur um kosningaeftirlit og um starf sérnefnda og sérlegra fulltrúa forsetans í einstökum málaflokkum.
Ársfundurinn var formlega settur með ávarpi João Soares, forseta ÖSE-þingsins, og helstu ráðamanna í Litháen, þ.e. Valdas Adamkus, forseta landsins, Arunas Valinskas, forseta þingsins, Andrius Kubilius, forsætisráðherra, og Vytautas Landsbergis, fyrrv. forseta þingsins sem leiddi sjálfstæðisbaráttu Litháa eftir fall Berlínarmúrsins. Í ræðum sínum var þeim tíðrætt um sigur pólitískrar hugsjónar byggðrar á sameiginlegum gildum, mikilvægi ÖSE fyrir baráttu Litháa við að endurheimta frelsi sitt og sjálfstæði, og mikilvægi þess að aðstoða þá sem væru í sömu sporum og Litháar hefðu verið.
Að loknum opnunarávörpunum hófu málefnanefndir þingsins störf og eftir afgreiðslu ályktana í nefndunum voru þær teknar til endanlegrar afgreiðslu á allsherjarfundi þingsins. Í fjarveru Péturs H. Blöndal mælti Róbert Marshall fyrir fimm breytingartillögum sem Pétur hafði lagt fram við ályktun forseta þingsins um leiðir til að styrkja ÖSE. Breytingartillögurnar byggðust á tilmælum sem höfðu verið settar fram í skýrslum Péturs sem sérlegs fulltrúa forseta ÖSE-þingsins í fjárreiðum ÖSE á árunum 2007–2009. Forsetinn lýsti því yfir að hann styddi allar breytingartillögurnar sem voru í kjölfarið samþykktar einróma á fundinum. Í lokaályktun þingsins var sér í lagi vikið að því hvernig alþjóðafjármálakreppan hefði þróast yfir í efnahagskreppu og hættu á þjóðfélagslegri kreppu og jafnvel neyðarástandi í sumum tilvikum. Rætt var um leiðir til endurbóta á fjármálastarfsemi, eins og að koma í veg fyrir starfsemi skattaskjóla, að styrkja lög og reglur sem lúta að auknu gagnsæi og eftirliti með fjármálastarfsemi, og leiðir til að setja fjárstarfsemi auknar skorður með almannahagsmuni að leiðarljósi. Í skýrslu sérlegs fulltrúa forseta ÖSE-þingsins um málefni kynjanna, Tone Tingsgaard, kom fram hvernig fjármálakreppan snerti karlmenn og konur á mismunandi hátt og fjallað var um áhrif aukins atvinnuleysis fyrir vændisstarfsemi, mansal og ofbeldi gegn konum.
Breska landsdeildin lagði fram ályktun sem var samþykkt einróma á þinginu þar sem stjórnvöld í Íran eru gagnrýnd fyrir handtöku á starfsmönnum breska sendiráðsins þar í landi á grundvelli ákæra á hendur þeim um landráð.
Að lokum hélt Íslandsdeildin að frumkvæði Péturs H. Blöndal upplýsingafundi með landsdeildum Bretlands og Hollands þar sem atriði sem lúta að meintri ábyrgð íslenska ríkisins á innstæðureikningum Landsbankans í löndunum tveimur voru kynntar og ræddar.
Haustfundur ÖSE-þingsins 8.–12. október í Aþenu, Grikklandi.
Róbert Marshall, formaður Íslandsdeildar, auk Magneu Marinósdóttur, alþjóðaritara, sóttu fundinn fyrir hönd Íslandsdeildar. Þema haustfundar voru orkumál, loftslagsmál og umhverfismál. Auk þess var haldinn stjórnarnefndarfundur og sérstakur fundur um málefni landa við Miðjarðarhaf.
Haustfundurinn var settur af João Soares, forseta ÖSE-þingsins, og Kimitrios Sioufas, forseta gríska löggjafarþingsins en Grikkland fór með formennsku í ÖSE árið 2009. Einnig ávörpuðu fundinn Mara Marinaki, sendiherra og fastafulltrúi Grikklands hjá ÖSE, Panayotis Skandalakis, formaður landsdeildar Grikklands á ÖSE-þinginu, og Petros Efthymiou, varaforseti ÖSE-þingsins, frá Grikklandi. Greint var frá þátttöku Grikklands í orkumálasambandi Suðaustur-Evrópu (e. Energy Community South East Europe Treaty) en samningur um orkumálasambandið var undirritaður 25. október 2005 í Aþenu. Markmið samningsins er að samræma reglugerðir Suðaustur-Evrópu og Evrópusambandsins um kaup á rafmagni, náttúrulegu gasi og annars jarðefnaeldsneytis en samningurinn var upprunalega hluti af stöðugleikasáttmála fyrir Suðaustur-Evrópu (e. Stability Pact for South Eastern Europe).
Greint var frá nágrannastefnu ESB gagnvart löndum við Miðjarðarhafið, sem hefur gildistíma 2008–2013. Hún lýtur m.a. að orkumálum, ekki síst sjálfbærum orkugjöfum eins og sólarorku, og felur í sér hugmyndir um samræmingu reglugerða svipað og í tilviki Suðaustur-Evrópu. Sagt var frá samkomulagi Bandaríkjanna, Bretlands, Noregs og Kanda um stofnun sem sérhæfir sig í tækni til vörslu koltvísýrings í stað þess að hleypa honum út í andrúmsloftið (e. carbon capture and storage). Því næst var rætt um svæðisbundna samvinnu á sviði orkuöryggismála og um loftslags- og umhverfissmál í aðdraganda loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn sem haldin var í desember. Í því sambandi var bent á tengslin á milli loftslagsbreytinga, fólksflutninga og fæðuöryggis, og milli hagvaxtar og orkunotkunar annars vegar og loftslagsbreytinga og neyslumunsturs hins vegar. Einnig var rætt um orkuframleiðslu og dreifingu og orkuöryggi út frá aðgangi að orku og gæðum orkuvinnslu og orkuflutninga. Rætt var um mikilvægi þess að koma á heildstæðu flutningakerfi með leiðslum bæði á sjó og landi til að flytja olíu og gas. Jafnframt var rætt um mikilvægi þess að hafa ekki öll eggin í sömu körfu en Evrópusambandsríkin og önnur ríki Evrópu eru verulega háð Rússlandi um orku. Yfirmaður Gazprom, rússneska olíufyrirtækisins, ræddi um gildi þess að nota náttúrulegt gas í stað kola svo hægt yrði að ná markmiðum um minnkun útblásturs gróðurhúsalofttegunda innan settra tímamarka. Náttúrulegt gas væri hreinasta jarðefnaeldsneytið sem til væri og hagkvæmasti kosturinn í samanburði við aðra, eins og kjarnorku og sólar- og vindorku. Hann hrakti síðan lið fyrir lið ýmsar fullyrðingar um fyrirtækið, eins og að það gangi pólitískra hagsmuna rússneskra ríkisins, sé ógn við orkuöryggi og samkeppni á gasmarkaði Evrópu, og óáreiðanlegt í samstarfi. Í þessu samhengi stakk þingmaður frá Úkraínu upp á stofnun orkuráðs þar sem ríki mundu skuldbinda sig að þjóðarétti á sviði orkuöryggismála með sambærilegum hætti og á við um öryggisráð Sameinuðu þjóðanna.
Róbert Marshall, formaður Íslandsdeildar, tók til máls í umræðunni og benti m.a. á hvernig Ísland hefði horfið frá því að nota jarðefnaeldsneyti yfir í að nýta fallvötn og jarðvarma til framleiðslu raforku og til húshitunar. Hann benti sérstaklega á þann vannýttan möguleika sem væri falinn í jarðvarma í mörgum ríkjum Afríku, Suðaustur-Asíu og Mið- og Suður- Ameríku, m.a. vegna þess að tæknin sem þyrfti til virkjunar jarðvarma væri ekki fyrir hendi. Hann mælti síðan fyrir þeirri hugmynd að setja á stofn sérstakan alþjóðlegan loftslagssjóð sem hefði það hlutverk að miðla tækni til þróunarlanda í því skyni að hagvöxtur þar fari saman með notkun umhverfisvænna og endurnýtanlegra orkugjafa. Í þessu sambandi benti hann einnig á hlutverk Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Hann vék því næst að áhrifum hlýnunar jarðar á norðurskautinu þar sem Íslendingar auk annarra þjóða eiga ríkra hagsmuna að gæta. Hann lagði áherslu á hlutverk Norðurskautsráðsins í því að móta stefnu í málefnum norðurslóða og hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna þegar kæmi að því að skera úr um ágreining á sviði landgrunnsmála. Að lokum benti hann á að 95% íbúa þróunarlandanna reiði sig á sjávarafurðir til að mæta próteinþörf sinni og að Ísland hefði þekkingu að miðla í sjávarútvegsmálum eins og jarðhitamálum. Eftir að Róbert hafði lokið máli sínu benti sænski þingmaðurinn og fyrrv. forseti ÖSE-þingsins, Göran Lindblad, á að Ísland væri dæmi um hvað væri hægt að gera nú þegar til að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda. Spurningin snerist ekki um hvað hægt væri að gera heldur um að miðla og hagnýta þekkingu og tækni sem þegar væri til staðar.
Stjórnarnefndarfundur ÖSE-þingsins var settur af João Soares, forseta þingsins, en auk hans gerðu Robert Bateelli gjaldkeri og Spencer Oliver framkvæmdastjóri grein fyrir stöðu fjármála og starfsemi þingsins. Skýrslur um eftirlit með forsetakosningum í Kirgistan og þingkosningum í Moldavíu voru kynntar. Skýrslu ESB um átökin í Georgíu var fagnað og lögð áhersla á rétt flóttamanna til þess að snúa aftur til síns heima. Því næst greindu sérlegir fulltrúir forseta ÖSE-þingsins frá störfum sínum. Sérlegur fulltrúi varðandi málefni Mið-Asíu greindi frá því að þátttaka frá Kasakstan og Kirgistan á fundum ÖSE-þingsins væri góð en sömu sögu væri ekki að segja um Úsbekistan og Tadsjikistan. Því stæði til að heimsækja síðarnefndu ríkin og hvetja þingmenn þeirra til þátttöku. Hvað aukna svæðisbundna samvinnu áhrærði þá væri búið að halda svæðisbundna fundi, m.a. með þátttöku Norðurlandaþjóðanna, og til stæði að halda aðra þingmannaráðstefnu Mið-Asíu í maí 2010 í Almaty, fyrrverandi höfuðborg Kasakstan.
Í máli sérlegs fulltrúa ÖSE-þingsins um kynjajafnrétti innan ÖSE kom fram að konur skipuðu 20% stöðugilda innan ÖSE og af landsdeildum ÖSE-þingsins væri 21 eingöngu skipuð karlmönnum. Í erindi Marc Perrin de Brichambaut, framkvæmdastjóra ÖSE, hvatti hann aðildarríkin til að útnefna fleiri konur í embætti innan ÖSE en að öðru leyti ræddi hann um fjárlög ÖSE fyrir árið 2010. Í máli hans kom m.a. fram að fjármálakreppan hefði áhrif á ÖSE eins og annars staðar. Samdrátturinn kæmi ekki síst fram í frjálsum framlögum til stofnunarinnar. Mörg verkefni ÖSE eru fjármögnuð með frjálsum framlögum en þau framlög hafi lækkað úr 29 milljónum evra árið 2008 í 12 milljónir evra árið 2009. Jafnframt hafi fækkað stöðugildum sem eru fjármögnuð af einstökum aðildarríkjum (e. seconded positions). Framkvæmdastjórinn gerði síðan nánari grein fyrir því til hvaða verkefna frjálsu framlögin hefðu farið. Þetta var í fyrsta sinn sem framkvæmdastjórinn hefur greint nánar frá frjálsu framlögunum á fundi ÖSE-þingsis en í embætti sínu sem sérlegur fulltrúi í fjárreiðum ÖSE hefur Pétur H. Blöndal lagt mikla áherslu á aukið gagnsæi í fjármálum ÖSE. Að lokum benti framkvæmdastjórinn á að föst fjárlög ÖSE hefðu dregist saman um 5% milli ára. Meginskýring þessa mikla samdráttar væri að ÖSE hefði lagt niður starfsemina í Georgíu í lok árs 2008. Að þeim niðurskurði undanskildum hafi niðurskurður í föstum fjárlögum stofnunarinnar milli ára verið um 1%.
Að lokum fór fram umræða um málefni landa við Miðjarðarhaf. Umræða fór fram um hlutverk ÖSE á svæðinu, sér í lagi í sambandi við friðarviðræður fyrir botni Miðjarðarhafs þar sem þyrfti að ná til allra hlutaðeigandi aðila, þar með talið Sýrlands og Frelsissamtaka Palestínu (PLO). ÖSE-þingið væri góður vettvangur til að leiða aðila saman til umræðu um öryggismál út frá öllum öryggisvíddum ÖSE og koma fram með tillögur að aðgerðum sem gætu dregið úr spennu og stuðlað að lausn. Í máli fulltrúa frá löndum við Miðjarðarhaf var einnig lögð mikil áhersla á efnahagslegt samstarf og beinar innlendar og erlendar fjárfestingar sem gætu dregið úr atvinnuleysi og þar með fólksflutningum en hvort tveggja er verulegt vandamál í löndum fyrir botni Miðjarðarhafs.
Fylgiskjal.
Eftirfarandi ályktanir og skýrslur voru samþykktar á ársfundi ÖSE-þingsins árið 2009:
– Ályktun um leiðir til að styrkja ÖSE.
– Ályktun um kosningaeftirlit.
– Ályktun um Afganistan.
– Ályktun um framfylgd við bannlista Sameinuðu þjóðanna.
– Ályktun um smá- og léttvopn.
– Ályktun um vopnaeftirlit og afvopnun í Evrópu.
– Ályktun um hlutverk ÖSE við að tryggja svæðisbundið öryggi.
– Ályktun um fólksflutninga í Mið-Asíu.
– Ályktun um orkuöryggi.
– Ályktun um samvinnu um orkumál.
– Ályktun um loftslagsbreytingar.
– Ályktun um skattaskjól.
– Ályktun um fríverslun á Miðjarðarhafssvæðinu.
– Ályktun um málfrelsi á netinu.
– Ályktun um stjórnsýslu vatnsmála á ÖSE-svæðinu.
– Ályktun um bann Evrópusambandsins á sölu selafurða.
– Ályktun um vernd umsjónarlausra barna og ungmenna og baráttuna gegn betli barna.
– Ályktun um endursameiningu Evrópu: Þróun á sviði mannréttinda og borgaralegra réttinda á ÖSE-svæðinu á 21. öldinni.
– Ályktun um afnám dauðarefsinga.
– Ályktun um mæðradauða.
– Ályktun um reglur um aðstoð við flóttamenn.
– Ályktun um samvinnu við framfylgd refsidóma.
– Ályktun um Gyðingahatur.
– Ályktun um styrkja verkefni ÖSE um verndun skoðana- og málfrelsis.
– Ályktun um handtökur í Íran.
– Skýrsla stjórn- og öryggismálanefndar um samband öryggis og fæðuöryggis.
– Skýrsla nefndar um efnahagsmál, tækni, vísindi og umhverfismál um alþjóðlegu fjármálakreppuna.
– Skýrsla nefndar um lýðræði, mannréttindi og mannúðarmál um félagslegar afleiðingar fjármálakreppunnar, einkum gagnvart þjóðfélagshópum sem standa höllum fæti.
138. löggjafarþing 2009–2010.
Þskj. 781 — 454. mál.
Skýrsla
Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 2009.
1. Inngangur.
Það sem setti einna mestan svip á starfsemi ÖSE-þingsins árið 2009 voru umræður um öryggismál og alþjóðlegu fjármálakreppuna. Í fyrsta lagi var mikið rætt um ákvörðun fastaráðs ÖSE (e. Permanent Council) um að endurnýja ekki umboð ÖSE til áframhaldandi starfa í Georgíu þrátt fyrir ósk þarlendra stjórnvalda þar um. Rússnesk yfirvöld stóðu í vegi þess en jafnframt var samþykkt að ÖSE hefði sex mánuði til að leggja niður starfsemi sína. Reynt að ná samningum við rússnesk stjórnvöld en allt kom fyrir ekki. Þykir ákvörðun fastaráðsins sýna hvernig samstöðureglan sem ríkir innan ÖSE veitir einstökum ríkjum í raun neitunarvald. Þingmannasendinefnd Georgíu lagði fram yfirlýsingu á ársfundinum þar sem hún lýsti áhyggjum sínum af því að Rússar hefðu rofið samstöðuna innan fastaráðsins um áframhaldandi starfsemi ÖSE í Georgíu. Það að Rússar beittu einnig neitunarvaldi sínu til að koma í veg fyrir veru Sameinuðu þjóðanna í Georgíu væri til þess fallið að auka spennu og draga úr öryggi á svæðinu.
Í öðru lagi var sérstök umræða á vetrarfundi ÖSE-þingsins um tillögu Dmitris A. Medvedevs, forseta Rússlands, frá september 2008 um nýja skipan öryggismála í Evrópu. Frummælendur á fundinum voru Alexander Groushko, aðstoðarutanríkisráðherra Rússlands, og Veronique Bujon-Barre frá franskra utanríkisráðuneytinu en Frakkar fór með formennsku í ESB á þessum tíma. Í máli ráðherrans kom fram að átökin í Georgíu hefðu staðfest að fyrirkomulag öryggismála í Evrópu væri í raun og veru „frosið“ í anda kalda stríðsins. Annað dæmi væri fyrirhugað gagneldflaugakerfi sem Bandaríkin vildu koma á fót í Evrópu og valdið hefur ágreiningi. Endurskoðunar væri þörf og betri samvinnu milli ESB, NATO, Bandaríkjanna og Rússlands. Í ljósi þessa hafi Rússlandsforseti lagt til að gerður yrði nýr öryggismálasáttmáli sem hefði að markmiði að laga annmarka á núverandi skipan öryggismála. Fulltrúi franska utanríkisráðuneytisins tók undir það sjónarmið að endurskoðun væri tímabær. Það þýddi þó ekki að öryggi Evrópu ætti ekki að hvíla áfram á þeim stoðum sem fyrir eru, þ.e. ESB, NATO og ÖSE, auk þess sem grundvallaratriði fyrir öryggi í álfunni væri gagnkvæmt traust og virðing fyrir samningum, lýðræði og mannréttindum. Hann sagði að uppsögn rússneskra stjórnvalda á samningnum um hefðbundinn herafla í Evrópu (e. CFE-Treaty) 14. júlí 2007 í mótmælaskyni við fyrirhugaða uppsetningu gagneldflaugakerfis í Póllandi og Tékklandi, átökin í Georgíu og viðurkenning Rússa á sjálfstæði aðskilnaðarhéraðanna, og „gasstríðið“ við Úkraínu væri ekki til þess fallið að auka traust á Rússum heldur hefði þvert á móti aukið vanstraust í garð þeirra.
Í þriðja lagi var rætt um áhrif alþjóðlegu fjármálakreppunnar og hættuna á því að hún stuðlaði að almennri þjóðfélagskreppu og jafnvel neyðarástandi í sumum tilvikum. Rætt var um leiðir til að setja fjárstarfsemi auknar skorður með almannahagsmuni að leiðarljósi. Einnig var rætt hvernig fjármálakreppan snerti karlmenn og konur með ólíkum hætti og var þar einkum vikið að áhrifum aukins atvinnuleysis fyrir vændisstarfsemi, mansal og ofbeldi gegn konum.
Að lokum kynnti Pétur H. Blöndal á ársfundi ÖSE-þingsins skýrslu um störf sín, en hann hefur gengt stöðu sérlegs fulltrúa forseta ÖSE-þingsins í fjárreiðum ÖSE frá árinu 2006. Róbert Marshall greindi frá niðurstöðu þingkosninga á Íslandi á sérstökum fundi um jafnréttismál og Íslandsdeildin hélt tvíhliða fundi með þingmannasendinefndum Bretlands og Hollands til að ræða stöðu mála með tilliti til skuldbindinga ríkissjóðs vegna innstæðureikninga Landsbankans í löndunum tveimur. Á haustfundi ÖSE-þingsins um orkuöryggi og umhverfismál fjallaði Róbert Marshall um jarðvarma sem ónýtta auðlind víðsvegar í heiminum og reynslu Íslendinga af virkjun jarðvarma.
2. Almennt um ÖSE-þingið.
Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE (áður ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, RÖSE, eða til ársins 1995), starfar á grundvelli Helsinkisáttmálans (e. Helsinki Final Act) frá árinu 1975. Markmið ÖSE er að stuðla að friði, öryggi, lýðræði og samvinnu á starfssvæði sínu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum og meginreglum réttarríkisins. ÖSE sinnir hlutverki sínu m.a. með baráttu gegn hryðjuverkum, mansali, þjóðernisofstæki, eiturlyfjasmygli og ólöglegri vopnasölu.
Á leiðtogafundi ÖSE vorið 1990 var Parísarsáttmálinn samþykktur (e. Charter of Paris for a New Europe). Sáttmálinn kveður m.a. á um stofnun formlegs vettvangs fyrir þingmenn sem komi saman einu sinni á ári. ÖSE-þingið og ÖSE eru þannig greinar af sama meiði en ólíkt öðrum fjölþjóðlegum stofnunum liggur enginn hefðbundinn stofnsáttmáli þeim til grundvallar.
Fyrsti fundur ÖSE-þingsins var haldinn í júlí 1992. Aðild að ÖSE-þinginu eiga 56 þjóðþing í Evrópu, Norður-Ameríku og Mið-Asíu. Þingið er skipað 320 fulltrúum og þar af eru þrír frá Alþingi.
Hlutverk ÖSE-þingsins er að hafa áhrif á stefnumótun og áherslur í starfi ÖSE og að hafa eftirlit með og meta árangurinn af starfi stofnunarinnar. Þessu hlutverki er sinnt með því að ræða og álykta um málefni ÖSE á ársfundum ÖSE-þingsins. Í málefnanefndum þingsins er unnið að undirbúningi ályktana. Þær eru síðan afgreiddar á ársfundi og komið á framfæri við ráðherraráð ÖSE, sem er vettvangur utanríkisráðherra aðildarríkjanna, og fastaráð ÖSE en þar eiga sæti sendiherrar eða fastafulltrúar aðildarlandanna gagnvart ÖSE. Fastaráðið heldur vikulega fundi í Vín. Í samspili við ÖSE virkar þingið sem hugmyndabanki fyrir áherslur í starfi ÖSE auk þess sem þingið veitir ÖSE bæði stuðning og aðhald með eftirliti sínu og umræðum um starf stofnunarinnar. Hvað viðvíkur formlegum samskiptum ÖSE-þingsins og ÖSE þá ávarpar formaður ráðherranefndar ÖSE (e. Chairman-in-office) þingið og gefur skýrslu um verkefni sem unnið er að hjá ÖSE. Þá geta þingfulltrúar beint fyrirspurnum til ráðherrans. ÖSE ber þó hvorki skylda til að fylgja eftir ályktunum þingsins né strangt til tekið að svara fyrirspurnum þingmanna. Þá tekur ÖSE-þingið þátt í því að þróa leiðir til að koma í veg fyrir ágreining milli ríkja og stuðla að eflingu lýðræðislegra stofnana á því svæði sem starfsemi ÖSE tekur til. Að lokum hefur kosningaeftirlit verið eitt helsta verkefni þingsins frá upphafi. Sú starfsemi hefur vaxið jafnt og þétt undanfarin ár. ÖSE-þingið á samvinnu við lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE (ODHIR) um kosningaeftirlit. Nokkur ágreiningur hefur ríkt um verkaskiptingu milli stofnananna þrátt fyrir samstarfssamning á milli þeirra frá árinu 1997. Einnig á ÖSE-þingið samvinnu við aðrar fjölþjóðlegar þingmannasamkundur, eins og Evrópuráðsþingið og Evrópuþingið um kosningaeftirlit.
ÖSE-þingið kemur saman til ársfundar í allt að fimm daga í júlí. Einstök aðildarríki taka að sér að halda hvern ársfundi. Ársfundurinn afgreiðir mál úr öllum þremur málefnanefndum ÖSE-þingsins með ályktun. Auk þess geta einstakir þingmenn eða landsdeildir lagt fram ályktunartillögur sem verða hluti af ályktun ársfundar að gefnu samþykki í atkvæðagreiðslu.
Málefnanefndirnar eru: nefnd um stjórn- og öryggismál (1. nefnd), nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni-, og umhverfismál (2. nefnd) og nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál (3. nefnd). Formaður, varaformaður og skýrsluhöfundur hverrar málefnanefndar eru kjörnir af viðkomandi nefnd í lok hvers ársfundar. Skýrsluhöfundur nefndar velur málefnið sem tekið verður fyrir í nefndinni það árið í samráði við formann og varaformann viðkomandi nefndar. Síðan undirbýr skýrsluhöfundur skýrslu og drög að ályktun sem lögð er fyrir nefndina til umræðu og að lokum til umræðu og afgreiðslu á ársfundi. Málefnanefndir þingsins koma einnig saman á vetrarfundinum sem haldinn er í Vín í febrúar ár hvert. Þar fá þingmenn tækifæri til að eiga fundi með fastafulltrúum og embættismönnum ÖSE. Auk ársfundar og vetrarfundar er haldinn haustfundur þar sem stjórnarnefnd (e. S tanding Committee) og framkvæmdastjórn (e. Bureau) þingsins kemur saman auk þess sem árleg málefnaráðstefna ÖSE-þingsins fer fram á sama tíma.
Fyrir utan fastanefndir þingsins, stjórnarnefnd og framkvæmdastjórn getur forseti þingsins skipað tímabundið sérstaka fulltrúa (e. special representative) og þingið skipað tímabundið sérnefndir til að skoða aðkallandi mál og vera ráðgefandi um þau. Til dæmis var starfandi sérstakur fulltrúi vegna fangabúða Bandaríkjahers fyrir meinta hryðjuverkamenn í Guantanamo á Kúbu og sérnefnd vegna stjórnmálaástandsins í Hvíta-Rússlandi.
3. Íslandsdeild ÖSE-þingsins.
Aðalmenn Íslandsdeildar voru í upphafi árs 2009 Einar Már Sigurðarson, formaður, þingflokki Samfylkingar, Pétur H. Blöndal varaformaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Valgerður Sverrisdóttir, þingflokki Framsóknarflokks. Varamenn voru Lúðvík Bergvinsson, þingflokki Samfylkingar, Björk Guðjónsdóttir, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Birkir J. Jónsson, þingflokki Framsóknarflokks. Eftir kosningar til Alþingis 25. apríl og kosningu Alþingis í nefndir 15. maí eru eftirfarandi aðalmenn: Björn Valur Gíslason, þingflokki Vinstri hreyfingunnar – græns framboðs, Pétur H. Blöndal, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Róbert Marshall, þingflokki Samfylkingarinnar. Varamenn eru Magnús Orri Schram, þingflokki Samfylkingar, Tryggvi Þór Herbertsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Þór Saari, þingflokki Hreyfingarinnar. Á fundi Íslandsdeildar 18. maí var Róbert Marshall kosinn formaður og Björn Valur Gíslason varaformaður deildarinnar. Magnea Marinósdóttir er ritari Íslandsdeildar.
Þrjár málefnanefndir starfa á vegum ÖSE-þingsins. Skipting Íslandsdeildar í nefndir árið 2009 var eftirfarandi:
1. Nefnd um stjórnmál og öryggismál: Pétur H. Blöndal.
Eftir kosningar: Róbert Marshall.
2. Nefnd um efnahagsmál, vísindamál,
tæknimál og umhverfismál: Valgerður Sverrisdóttir.
Eftir kosningar: Pétur H. Blöndal.
3. Nefnd um lýðræði og mannréttindamál: Einar Már Sigurðarson.
Eftir kosningar: Björn Valur Gíslason.
4. Starfsemi Íslandsdeildar 2009.
Íslandsdeildin hélt þrjá fundi á árinu þar sem þátttaka í fundum ÖSE-þingsins var undirbúin. Róbert Marshall greindi frá niðurstöðu þingkosninga á Íslandi á sérstökum fundi um jafnréttismál sem fór fram á ársfundi ÖSE-þingsins en auk þess hélt Íslandsdeildin tvíhliða fundi með þingmannasendinefndum Bretlands og Hollands til að ræða stöðu mála varðandi skuldbindingar ríkissjóðs vegna innstæðureikninga Landsbankans í löndunum tveimur. Einnig fjallaði Róbert Marshall um jarðvarma sem ónýtta auðlind víðsvegar í heiminum og reynslu Íslendinga í virkjun jarðvarma á haustfundi ÖSE-þingsins um orkuöryggi og umhverfismál.
Hvað viðvíkur trúnaðarstörfum fyrir ÖSE-þingið þá hefur Pétur H. Blöndal verið sérlegur fulltrúi forseta ÖSE-þingsins í fjárreiðum ÖSE síðan haustið 2006. Hann lagði fram skýrslu á haustfundinum í Vín þar sem gerð var grein fyrir heimsóknum hans til skrifstofu lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE í Varsjá, sem sér m.a. um kosningaeftirlit, og ríkisendurskoðunar Noregs í Osló, sem sá um endurskoðun ársreikninga ÖSE þangað til í apríl 2009. Áður en Pétur fylgdi skýrslunni úr hlaði gerði Marc Perrin de Brichambaut, framkvæmdastjóri ÖSE, grein fyrir fjármálum ÖSE og fjárlagatillögu ÖSE fyrir árið 2010. Framkvæmdastjórinn gerði seinkun á afgreiðslu fjárlaga fyrir ÖSE að sérstöku umtalsefni og varaði við því að tafir á afgreiðslu yrðu að reglu frekar en undantekningu en þetta væri í fimmta sinn í röð sem ekki væri búið að afgreiða fjárlög fyrir tilskilinn tíma. Seinkun gæti haft slæm áhrif á starfsemi stofnunarinnar og orðið ÖSE dýrkeypt. Hann vék jafnframt að nauðsyn þess að skoða breytingar á lagalegri stöðu ÖSE með gerð stofnsáttmála sem væri forsenda þess að hægt yrði að afnema samstöðuregluna og koma á einföldum eða vegnum meirihlutakosningum við afgreiðslu mála, þar með talið fjárlaga. Samstöðureglan, sem kveður á um einróma samþykki allra þeirra 56 ríkja sem eiga sæti í fastaráði ÖSE við afgreiðslu fjárlaga og annarra mála, veitir einstökum ríkjum í raun neitunarvald. Það getur tafið fyrir afgreiðslu mála eins og fjárlögin eru dæmi um.
Pétur hóf mál sitt á að taka undir varnaðarorð framkvæmdatjóra ÖSE varðandi tafir á afgreiðslu fjárlaga. Hann gagnrýndi jafnframt að föst upphæð fjárframlaga til ÖSE væri ekki verðtryggð þar sem það jafngilti niðurskurði. Ef niðurskurður væri stefna ÖSE væri það hyggilegra að mati Péturs að sú stefna væri opinber frekar en að niðurskurður færi fram með þeim hætti sem nú væri. Því næst vék hann að niðurstöðu heimsókna sinna. Hann hrósaði vinnubrögðum norsku endurskoðunarinnar en gagnrýndi að ÖSE-þingið hefði ekki aðgang að öllum skýrslum sem snertu ÖSE þar sem slíkt fæli í sér takmarkanir á lýðræðislegu aðhaldi og eftirliti. Hann sagði að sitt mat væri að í lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE (ODIHR) væri unnið mikilvægt og gott starf. Það sem hann gagnrýndi helst í rekstri ODIHR var að eingöngu laun fastra starfsmanna ODIHR væru innan fjárlagaramma ÖSE en ekki meiri hluti verkefna ODIHR. Þvert á móti væru verkefnin að mestu fjármögnuð með frjálsum framlögum. Frjálsu framlögin væru þó ekki beinlínis vandamál í sjálfu sér heldur það að engar skýrar reglur giltu um slík framlög. Það gerði að verkum að ríki sem útdeila fjármagni og einstakir yfirmenn stofnana ÖSE hafa mikið svigrúm til að eyrnamerkja fé tilteknum löndum og/eða verkefnum sem væri ekki endilega í samræmi við stefnumótun ÖSE eða þá almennu reglu að nýta fjármuni með sem skynsamlegustum hætti. Pétur tilkynnti í framhaldinu að hann ætlaði að leggja fram tillögu að reglum um frjáls framlög á ársfundi ÖSE-þingsins, en hann var haldinn 29. júní til 3. júlí í Litháen. Það varð hins vegar úr að í stað eigin tillögu lagði Pétur fram fimm breytingartillögur við ályktunartillögu João Soares, forseta þingsins, um leiðir til að styrkja ÖSE. Breytingartillögur Péturs, sem allar voru byggðar á tilmælum sem höfðu verið settar fram í skýrslum hans frá árunum 2007–2009, voru samþykktar af forsetanum og síðan samþykktar einróma á ársfundinum.
5. Fundir ÖSE-þingsins.
ÖSE-þingið kemur saman til reglulegra fundahalda þrisvar sinnum á ári, þ.e. til ársfundar að sumri, haustfundar og vetrarfundar.
Vetrarfundur stjórnarnefndar og málefnanefnda 19.–20. febrúar í Vínarborg.
Vetrarfundur ÖSE-þingsins var haldinn í áttunda sinn eftir ákvörðun stjórnarnefndar þar að lútandi í febrúar árið 2001. Einar Már Sigurðarson formaður og Pétur H. Blöndal varaformaður, auk Magneu Marinósdóttur alþjóðaritara, sóttu fundinn af hálfu Íslandsdeildar. Stjórnarnefnd og málefnanefndir þingsins komu saman og fundir voru haldnir með utanríkisráðherra formennskuríkis ÖSE og embættismönnum. Auk þess var sérstök umræða um tillögu Rússa um nýja skipan öryggismála í Evrópu.
Stjórnarnefndarfundur var settur af João Soares, forseta þingsins, sem jafnframt gerði grein fyrir störfum sínum síðan hann tók við forsetaembætti á ársfundinum 2008. Það sem setti mestan svip á fyrsta starfsárið hans voru átökin í Georgíu, alþjóðlega fjármálakreppan, samstarf við lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE, viðræður við rússnesku þingsmannasendinefndina um kosningaeftirlit og tillögur Rússa um nýja skipan öryggismála í Evrópu.
Marc Perrin de Brichambaut, framkvæmdastjóri ÖSE, var næstur á mælendaskrá. Eins og kemur fram í kaflanum um verkefni Péturs H. Blöndals í embætti sérlegs fulltrúa í fjárreiðum ÖSE, gerði framkvæmdastjórinn seinkun á afgreiðslu fjárlaga fyrir stofnunina að sérstöku umfjöllunarefni, afleiðingar þess fyrir starfsemi ÖSE og hvað hann teldi nauðsynlegt að gera til að koma í veg fyrir að slíka seinkun í framtíðinni, þ.e. gerð stofnsáttmála sem yrði forsenda þess að afnema samstöðuregluna og koma á einföldum eða vegnum meirihlutakosningum við afgreiðslu mála.
Framkvæmdastjóri og gjaldkeri ÖSE-þingsins tóku til máls eftir að framkvæmdastjóri ÖSE hafði lokið máli sínu og gerðu grein fyrir fjárhag og starfsemi þingsins. Því næst voru skýrslur sérnefnda og sérlegra fulltrúa forsetans teknar til umræðu. Pétur H. Blöndal gerði m.a. grein fyrir starfi sínu undanfarið ár (sjá 4. kafla). Að síðustu fagnaði fundurinn ákvörðun nýs forseta Bandaríkjanna, Baracks Obama, um lokun Guantanamo-fangabúðanna á Kúbu og leynifangelsa bandarísku leyniþjónustunnar, sem og yfirlýsingu forsetans um að ákveðnar yfirheyrsluaðferðir, sem beitt hefur verið af bandarísku leyniþjónustunni, verði bannaðar á grundvelli þess að um pyntingar sé að ræða.
Sérstök umræða var á fundinum um tillögu Dimitris A. Medvedevs Rússlandsforseta að nýrri skipan öryggismála í Evrópu, sem hann kynnti fyrst í september 2008. Frummælendur á fundinum voru Alexander Groushko, aðstoðarutanríkisráðherra Rússlands, og Veronique Bujon-Barre frá franskra utanríkisráðuneytinu en Frakkar, sem fóru með formennsku í ESB, höfðu fyrir hönd ESB tekið undir mikilvægi þess að ræða endurskoðun öryggismála. Í máli rússneska ráðherrans kom fram að átökin í Georgíu hefðu staðfest að þörf væri á endurskoðun á núverandi skipan öryggismála og vísaði í máli sínu til ESB, NATO og Öryggisbandalags Samveldis sjálfstæðra ríkja. Að hans mati yrðu Bandaríkin, ESB, NATO og Rússland að vinna betur saman, sbr. tillögur Rússa sem hafa hins vegar ekki fengið hljómgrunn af hugmyndafræðilegum ástæðum að mati rússneskra ráðamanna, auk þess sem tillögur ÖSE um samvinnu milli stofnanna sem sinna „mjúkum“ og „hörðum“ öryggismálum hafi ekki gengið eftir. Það þýddi að fyrirkomulag öryggismála væri í raun og veru „frosið“ í anda kalda stríðsins. Ráðherrann tók sem dæmi ákvarðanir um uppsetningu gagneldflaugakerfis í Evrópu sem varðar öryggishagsmuni allra í álfunni. Þær ákvarðanir væru teknar einhliða og tvíhliða í stað sameiginlega af þeim sem hagsmuna eiga að gæta sem ýtti undir spennu eins og reyndin væri. Í ljósi þessa ástands hafi Rússlandsforseti lagt til að gerður yrði nýr öryggismálasáttmáli til að laga annmarka á núverandi skipan öryggismála. Hann sagði að tillaga forsetans miðaði að því að draga úr spennu og vígbúnaðarkapphlaupi og auka traust og jafnræði milli þjóða. Fulltrúi franskra utanríkisráðuneytisins tók undir það sjónarmið að endurskoðunar væri þörf. Það þýddi hins vegar ekki að öryggi Evrópu ætti ekki að hvíla áfram á þeim stoðum sem fyrir eru, þ.e. stofnunum eins og ESB, NATO og ÖSE. Það sama gilti um samninga sem falla þar undir. Tekið var dæmi um samninginn um hefðbundinn herafla í Evrópu (e. CFE-Treaty) sem rússnesk stjórnvöld sögðu upp að hluta 14. júlí árið 2007 í mótmælaskyni við fyrirhugaða uppsetningu gagneldflaugakerfis í Póllandi og Tékklandi. Jafnframt var bent á að traust og samvinna væri lykillinn að öryggi Evrópu. Átökin í Georgíu og viðurkenning Rússa á sjálfstæði aðskilnaðarhéraðanna þar og „gasstríðið“ við Úkraínu hefðu valdið vantrausti í garð Rússa, frekar en hitt, og stigmagnað spennu í Evrópu. Franski fulltrúinn lauk máli sínu á að segja að framtíðarhorfur í öryggismálum væru háðar samvinnu ríkja gegn ógnunum sem stöfuðu af hryðjuverkum, loftslagsbreytingum og fleiri þáttum. Endurskoðun á núverandi skipan öryggismála væri tímabær en grundvallaratriði fyrir öryggi í álfunni væri gagnkvæmt traust og virðing fyrir samningum, lýðræði og mannréttindum.
Í umræðum meðal þingmanna eftir að erindunum lauk kom fram að margt í tillögum Rússlandsforseta væri þegar að finna í alþjóðalögum og sáttmálum. Spurningin væri að hversu miklu leyti ríki virtu alþjóðalög og samninga. Betri eftirfylgni við núverandi samninga væri forsenda þess að byggja upp traust og draga úr spennu frekar en nýir sáttmálar. Hins vegar væri þörf á víðtækri umræðu um öryggis- og varnarmál til að koma á framfæri hugmyndum sem gætu verið til þess fallnar að laga núverandi kerfi betur að breyttum veruleika og sameiginlegum öryggisþörfum Evrópu og byggja upp traust án þess þó að kollvarpa núverandi kerfi. ÖSE væri kjörinn vettvangur til slíks.
Eftir að umræðunum lauk kynntu formenn málefnanefnda ÖSE-þingsins skýrslur um eftirfylgni við ályktun ÖSE-þingsins frá því á síðasta ársfundi og viðfangsefni nefndanna fyrir næsta ársfund. Stjórnmálanefnd hafði á stefnuskránni að skrifa skýrslu um órjúfanlegt samband öryggis og fæðuöryggis, efnahagsnefndin að skrifa skýrslu um alþjóðlegu fjármálakreppuna, og mannréttindanefndin að skrifa skýrslu um félagslegar afleiðingar fjármálakreppunnar, einkum fyrir hópa sem standa höllum fæti.
Ársfundur ÖSE-þingsins 29. júní til 3. júlí í Vilníus, Litháen.
Fundinn sóttu af hálfu Íslandsdeildar Róbert Marshall formaður og Pétur H. Blöndal, auk Magneu Marinósdóttur alþjóðaritara. Til hliðar við dagskrá ársfundar var fundur um jafnréttismál þar sem Róbert tók til máls auk þess sem Íslandsdeildin hélt fund með þingmönnum frá Bretlandi og Hollandi um skuldbindingar íslenska ríkisins vegna innstæðureikninga Landsbankans í löndunum tveimur.
Ársfundurinn hófst á fundi stjórnarnefndar. João Soares, forseti þingsins, Hans Raidel gjaldkeri, og Spencer Oliver framkvæmdastjóri gerðu grein fyrir starfsemi og fjármálum þingsins. Gjaldkerinn upplýsti að vegna alþjóðafjármálakreppunnar kæmi ekki til neinnar hækkunar árgjalds fyrir starfsárið 2009–2010 en vanalega hefur verið 2–3% hækkun milli ára.
Alls var 24 ályktunartillögum, sem einstakir þingmenn eða þingmannasendinefndir höfðu lagt fyrir ársfundinn, vísað til umræðu og afgreiðslu í nefndum þingsins samkvæmt tillögu framkvæmdastjórnar. Tillögur stjórnar voru samþykktar einróma, með einni undantekningu en formaður rússnesku sendinefndarinnar óskaði eftir því að einni þeirra yrði vísað frá. Tillagan var lögð fram í tilefni þess að 20 ár eru liðin frá falli Berlínarmúrsins og benti formaður rússnesku sendinefndarinnar á að talað væri um stalínisma og nasisma í sömu andrá, sem fæli í sér óvirðingu við Rússa. Skýrsluhöfundur og forseti þingsins tóku ekki undir sjónarmið rússneska formannsins og svo fór að ályktuninni var vísað til nánari umfjöllunar og afgreiðslu í nefnd.
Næst á dagskrá var atkvæðagreiðsla um breytingartillögur á fundarsköpum þingsins sem sérstök nefnd hafði unnið undir formennsku dönsku þingkonunnar og varaforseta ÖSE-þingsins, Piu Christmas-Møller. Alls níu breytingartillögur, sem nefndin hafði samþykkt einróma, voru lagðar fram á stjórnarnefndarfundinum og samþykktar. Ein þeirra felur í sér tilmæli til landsdeilda um að hafa þingmenn af báðum kynjum innan sinna raða en alls voru 16 af 56 landsdeildum ÖSE-þingsins eingöngu skipaðar karlmönnum, þar á meðal núverandi Íslandsdeild. Róbert Marshall sagði á sérstökum fundi um jafnréttismál að kynjasamsetning Íslandsdeildar yrði endurskoðuð með það í huga að breyta henni til samræmis við viðkomandi þingskapareglu. Á fundinum gerði hann jafnframt grein fyrir niðurstöðu þingkosninganna hér og vék m.a. að því að 43% þingmanna væru konur og hvernig það hlutfall héldist í hendur við aðgerðir stjórnarflokkanna um að hafa jafnmarga karla og konur á framboðslistum sínum, auk fléttulista til að tryggja að hlutur kvenna og karla væri sem jafnastur þegar inn á þing kæmi.
Framkvæmdastjóri ÖSE, Marc Perrin de Brichambaut, tók næstur til máls. Hann lýsti vonbrigðum sínum með að ekki hefði tekist að ná sátt innan fastaráðs ÖSE um endurnýjað umboð ÖSE til að halda áfram starfsemi í Georgíu þrátt fyrir ósk þarlendra stjórnvalda. Umboð ÖSE rann út 31. desember 2008 en sátt varð um að ÖSE hefði sex mánuði til að leggja niður starfsemina. Reynt var að ná samningum við Rússa, sem stóðu í vegi þess að ÖSE gæti haldið áfram starfsemi sinni í Georgíu, en allt kom fyrir ekki. Þykir ákvörðun fastaráðsins endurspegla hvernig samstöðureglan veitir einstökum ríkjum í raun neitunarvald. Þingmannasendinefnd Georgíu lagði fram yfirlýsingu á ársfundinum þar sem hún lýsti áhyggjum sínum af því að Rússar hefðu rofið samstöðuna innan fastaráðsins um áframhaldandi viðveru ÖSE í Georgíu. Þar með væri öllum verkefnum á vegum ÖSE hætt, sama hvers eðlis sem þau væru. Í ljósi þess að Rússar beittu einnig neitunarvaldi sínu til að koma í veg fyrir veru Sameinuðu þjóðanna í Georgíu, hervæðingar sem hefur átt sér stað í héruðunum Suður-Ossetíu og Abkasíu og heræfinga á vegum Rússa undir heitinu „Kákasus 2009“, sem m.a. fela í sér hugsanleg hernaðarátök á landsvæði Georgíu, væri aukin spenna og óöryggi á svæðinu. Að lokum kallar yfirlýsingin eftir því að sérlegur fulltrúi ÖSE-þingsins í málefnum Georgíu og fyrrv. forseti þess, Gøran Lenmarker, hljóti aukið umboð til að kanna framfylgd vopnahléssamningsins sem gerður var með stuðningi Evrópusambandsins en ESB mun hafa áfram viðveru í landinu og hugsanlega auka hana í kjölfar brotthvarfs ÖSE og SÞ.
Framkvæmdartjóri ÖSE greindi næst frá því að allt að 25 manna sendinefnd á vegum ÖSE hefði farið til Afganistan til að veita aðstoð við forseta- og héraðskosningarnar sem þar fóru fram 19. ágúst. Kosningaeftirlit er þó ekki verkefni ÖSE í Afganistan alla jafna heldur aðstoð við að efla landamæraeftirlit í samvinnu við ríki Mið-Asíu. Í umræðum kom fram sú hugmynd að ÖSE veitti í framtíðinni afganska þinginu aðstoð enda væri ekkert ríki með góða ríkisstjórn ef ekki væri löggjafarþing sem hefði burði til að veita framkvæmdarvaldinu raunverulegt aðhald og eftirlit. Framkvæmdastjórinn greindi síðan frá verkefni á vegum ÖSE, sem lýtur að samþættingu öryggis- og kynjamála, og vakti í því sambandi athygli á útgáfu rits sem ber nafnið „Öryggið heim“ (e. Bringing Security Home). Að lokum vék framkvæmdastjórinn að því að ÖSE væri viðkvæm stofnun vegna þrýstings sem hún verður fyrir bæði að innan og utan, eins og starfsemi ÖSE í Georgíu væri til vitnis um. Spennan og togstreitan kæmi m.a. fram í seinkun á samþykki fjárlaga stofnunarinnar ár eftir ár en fjárlög ársins 2009 voru fyrst samþykkt 2. apríl 2009. Það veikti starfshæfni og trúverðugleika stofnunarinnar. Eftir að framkvæmdastjóri ÖSE hafði lokið máli sínu voru lagðar fram á stjórnarnefndarfundinum skýrslur um kosningaeftirlit og um starf sérnefnda og sérlegra fulltrúa forsetans í einstökum málaflokkum.
Ársfundurinn var formlega settur með ávarpi João Soares, forseta ÖSE-þingsins, og helstu ráðamanna í Litháen, þ.e. Valdas Adamkus, forseta landsins, Arunas Valinskas, forseta þingsins, Andrius Kubilius, forsætisráðherra, og Vytautas Landsbergis, fyrrv. forseta þingsins sem leiddi sjálfstæðisbaráttu Litháa eftir fall Berlínarmúrsins. Í ræðum sínum var þeim tíðrætt um sigur pólitískrar hugsjónar byggðrar á sameiginlegum gildum, mikilvægi ÖSE fyrir baráttu Litháa við að endurheimta frelsi sitt og sjálfstæði, og mikilvægi þess að aðstoða þá sem væru í sömu sporum og Litháar hefðu verið.
Að loknum opnunarávörpunum hófu málefnanefndir þingsins störf og eftir afgreiðslu ályktana í nefndunum voru þær teknar til endanlegrar afgreiðslu á allsherjarfundi þingsins. Í fjarveru Péturs H. Blöndal mælti Róbert Marshall fyrir fimm breytingartillögum sem Pétur hafði lagt fram við ályktun forseta þingsins um leiðir til að styrkja ÖSE. Breytingartillögurnar byggðust á tilmælum sem höfðu verið settar fram í skýrslum Péturs sem sérlegs fulltrúa forseta ÖSE-þingsins í fjárreiðum ÖSE á árunum 2007–2009. Forsetinn lýsti því yfir að hann styddi allar breytingartillögurnar sem voru í kjölfarið samþykktar einróma á fundinum. Í lokaályktun þingsins var sér í lagi vikið að því hvernig alþjóðafjármálakreppan hefði þróast yfir í efnahagskreppu og hættu á þjóðfélagslegri kreppu og jafnvel neyðarástandi í sumum tilvikum. Rætt var um leiðir til endurbóta á fjármálastarfsemi, eins og að koma í veg fyrir starfsemi skattaskjóla, að styrkja lög og reglur sem lúta að auknu gagnsæi og eftirliti með fjármálastarfsemi, og leiðir til að setja fjárstarfsemi auknar skorður með almannahagsmuni að leiðarljósi. Í skýrslu sérlegs fulltrúa forseta ÖSE-þingsins um málefni kynjanna, Tone Tingsgaard, kom fram hvernig fjármálakreppan snerti karlmenn og konur á mismunandi hátt og fjallað var um áhrif aukins atvinnuleysis fyrir vændisstarfsemi, mansal og ofbeldi gegn konum.
Breska landsdeildin lagði fram ályktun sem var samþykkt einróma á þinginu þar sem stjórnvöld í Íran eru gagnrýnd fyrir handtöku á starfsmönnum breska sendiráðsins þar í landi á grundvelli ákæra á hendur þeim um landráð.
Að lokum hélt Íslandsdeildin að frumkvæði Péturs H. Blöndal upplýsingafundi með landsdeildum Bretlands og Hollands þar sem atriði sem lúta að meintri ábyrgð íslenska ríkisins á innstæðureikningum Landsbankans í löndunum tveimur voru kynntar og ræddar.
Haustfundur ÖSE-þingsins 8.–12. október í Aþenu, Grikklandi.
Róbert Marshall, formaður Íslandsdeildar, auk Magneu Marinósdóttur, alþjóðaritara, sóttu fundinn fyrir hönd Íslandsdeildar. Þema haustfundar voru orkumál, loftslagsmál og umhverfismál. Auk þess var haldinn stjórnarnefndarfundur og sérstakur fundur um málefni landa við Miðjarðarhaf.
Haustfundurinn var settur af João Soares, forseta ÖSE-þingsins, og Kimitrios Sioufas, forseta gríska löggjafarþingsins en Grikkland fór með formennsku í ÖSE árið 2009. Einnig ávörpuðu fundinn Mara Marinaki, sendiherra og fastafulltrúi Grikklands hjá ÖSE, Panayotis Skandalakis, formaður landsdeildar Grikklands á ÖSE-þinginu, og Petros Efthymiou, varaforseti ÖSE-þingsins, frá Grikklandi. Greint var frá þátttöku Grikklands í orkumálasambandi Suðaustur-Evrópu (e. Energy Community South East Europe Treaty) en samningur um orkumálasambandið var undirritaður 25. október 2005 í Aþenu. Markmið samningsins er að samræma reglugerðir Suðaustur-Evrópu og Evrópusambandsins um kaup á rafmagni, náttúrulegu gasi og annars jarðefnaeldsneytis en samningurinn var upprunalega hluti af stöðugleikasáttmála fyrir Suðaustur-Evrópu (e. Stability Pact for South Eastern Europe).
Greint var frá nágrannastefnu ESB gagnvart löndum við Miðjarðarhafið, sem hefur gildistíma 2008–2013. Hún lýtur m.a. að orkumálum, ekki síst sjálfbærum orkugjöfum eins og sólarorku, og felur í sér hugmyndir um samræmingu reglugerða svipað og í tilviki Suðaustur-Evrópu. Sagt var frá samkomulagi Bandaríkjanna, Bretlands, Noregs og Kanda um stofnun sem sérhæfir sig í tækni til vörslu koltvísýrings í stað þess að hleypa honum út í andrúmsloftið (e. carbon capture and storage). Því næst var rætt um svæðisbundna samvinnu á sviði orkuöryggismála og um loftslags- og umhverfissmál í aðdraganda loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn sem haldin var í desember. Í því sambandi var bent á tengslin á milli loftslagsbreytinga, fólksflutninga og fæðuöryggis, og milli hagvaxtar og orkunotkunar annars vegar og loftslagsbreytinga og neyslumunsturs hins vegar. Einnig var rætt um orkuframleiðslu og dreifingu og orkuöryggi út frá aðgangi að orku og gæðum orkuvinnslu og orkuflutninga. Rætt var um mikilvægi þess að koma á heildstæðu flutningakerfi með leiðslum bæði á sjó og landi til að flytja olíu og gas. Jafnframt var rætt um mikilvægi þess að hafa ekki öll eggin í sömu körfu en Evrópusambandsríkin og önnur ríki Evrópu eru verulega háð Rússlandi um orku. Yfirmaður Gazprom, rússneska olíufyrirtækisins, ræddi um gildi þess að nota náttúrulegt gas í stað kola svo hægt yrði að ná markmiðum um minnkun útblásturs gróðurhúsalofttegunda innan settra tímamarka. Náttúrulegt gas væri hreinasta jarðefnaeldsneytið sem til væri og hagkvæmasti kosturinn í samanburði við aðra, eins og kjarnorku og sólar- og vindorku. Hann hrakti síðan lið fyrir lið ýmsar fullyrðingar um fyrirtækið, eins og að það gangi pólitískra hagsmuna rússneskra ríkisins, sé ógn við orkuöryggi og samkeppni á gasmarkaði Evrópu, og óáreiðanlegt í samstarfi. Í þessu samhengi stakk þingmaður frá Úkraínu upp á stofnun orkuráðs þar sem ríki mundu skuldbinda sig að þjóðarétti á sviði orkuöryggismála með sambærilegum hætti og á við um öryggisráð Sameinuðu þjóðanna.
Róbert Marshall, formaður Íslandsdeildar, tók til máls í umræðunni og benti m.a. á hvernig Ísland hefði horfið frá því að nota jarðefnaeldsneyti yfir í að nýta fallvötn og jarðvarma til framleiðslu raforku og til húshitunar. Hann benti sérstaklega á þann vannýttan möguleika sem væri falinn í jarðvarma í mörgum ríkjum Afríku, Suðaustur-Asíu og Mið- og Suður- Ameríku, m.a. vegna þess að tæknin sem þyrfti til virkjunar jarðvarma væri ekki fyrir hendi. Hann mælti síðan fyrir þeirri hugmynd að setja á stofn sérstakan alþjóðlegan loftslagssjóð sem hefði það hlutverk að miðla tækni til þróunarlanda í því skyni að hagvöxtur þar fari saman með notkun umhverfisvænna og endurnýtanlegra orkugjafa. Í þessu sambandi benti hann einnig á hlutverk Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Hann vék því næst að áhrifum hlýnunar jarðar á norðurskautinu þar sem Íslendingar auk annarra þjóða eiga ríkra hagsmuna að gæta. Hann lagði áherslu á hlutverk Norðurskautsráðsins í því að móta stefnu í málefnum norðurslóða og hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna þegar kæmi að því að skera úr um ágreining á sviði landgrunnsmála. Að lokum benti hann á að 95% íbúa þróunarlandanna reiði sig á sjávarafurðir til að mæta próteinþörf sinni og að Ísland hefði þekkingu að miðla í sjávarútvegsmálum eins og jarðhitamálum. Eftir að Róbert hafði lokið máli sínu benti sænski þingmaðurinn og fyrrv. forseti ÖSE-þingsins, Göran Lindblad, á að Ísland væri dæmi um hvað væri hægt að gera nú þegar til að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda. Spurningin snerist ekki um hvað hægt væri að gera heldur um að miðla og hagnýta þekkingu og tækni sem þegar væri til staðar.
Stjórnarnefndarfundur ÖSE-þingsins var settur af João Soares, forseta þingsins, en auk hans gerðu Robert Bateelli gjaldkeri og Spencer Oliver framkvæmdastjóri grein fyrir stöðu fjármála og starfsemi þingsins. Skýrslur um eftirlit með forsetakosningum í Kirgistan og þingkosningum í Moldavíu voru kynntar. Skýrslu ESB um átökin í Georgíu var fagnað og lögð áhersla á rétt flóttamanna til þess að snúa aftur til síns heima. Því næst greindu sérlegir fulltrúir forseta ÖSE-þingsins frá störfum sínum. Sérlegur fulltrúi varðandi málefni Mið-Asíu greindi frá því að þátttaka frá Kasakstan og Kirgistan á fundum ÖSE-þingsins væri góð en sömu sögu væri ekki að segja um Úsbekistan og Tadsjikistan. Því stæði til að heimsækja síðarnefndu ríkin og hvetja þingmenn þeirra til þátttöku. Hvað aukna svæðisbundna samvinnu áhrærði þá væri búið að halda svæðisbundna fundi, m.a. með þátttöku Norðurlandaþjóðanna, og til stæði að halda aðra þingmannaráðstefnu Mið-Asíu í maí 2010 í Almaty, fyrrverandi höfuðborg Kasakstan.
Í máli sérlegs fulltrúa ÖSE-þingsins um kynjajafnrétti innan ÖSE kom fram að konur skipuðu 20% stöðugilda innan ÖSE og af landsdeildum ÖSE-þingsins væri 21 eingöngu skipuð karlmönnum. Í erindi Marc Perrin de Brichambaut, framkvæmdastjóra ÖSE, hvatti hann aðildarríkin til að útnefna fleiri konur í embætti innan ÖSE en að öðru leyti ræddi hann um fjárlög ÖSE fyrir árið 2010. Í máli hans kom m.a. fram að fjármálakreppan hefði áhrif á ÖSE eins og annars staðar. Samdrátturinn kæmi ekki síst fram í frjálsum framlögum til stofnunarinnar. Mörg verkefni ÖSE eru fjármögnuð með frjálsum framlögum en þau framlög hafi lækkað úr 29 milljónum evra árið 2008 í 12 milljónir evra árið 2009. Jafnframt hafi fækkað stöðugildum sem eru fjármögnuð af einstökum aðildarríkjum (e. seconded positions). Framkvæmdastjórinn gerði síðan nánari grein fyrir því til hvaða verkefna frjálsu framlögin hefðu farið. Þetta var í fyrsta sinn sem framkvæmdastjórinn hefur greint nánar frá frjálsu framlögunum á fundi ÖSE-þingsis en í embætti sínu sem sérlegur fulltrúi í fjárreiðum ÖSE hefur Pétur H. Blöndal lagt mikla áherslu á aukið gagnsæi í fjármálum ÖSE. Að lokum benti framkvæmdastjórinn á að föst fjárlög ÖSE hefðu dregist saman um 5% milli ára. Meginskýring þessa mikla samdráttar væri að ÖSE hefði lagt niður starfsemina í Georgíu í lok árs 2008. Að þeim niðurskurði undanskildum hafi niðurskurður í föstum fjárlögum stofnunarinnar milli ára verið um 1%.
Að lokum fór fram umræða um málefni landa við Miðjarðarhaf. Umræða fór fram um hlutverk ÖSE á svæðinu, sér í lagi í sambandi við friðarviðræður fyrir botni Miðjarðarhafs þar sem þyrfti að ná til allra hlutaðeigandi aðila, þar með talið Sýrlands og Frelsissamtaka Palestínu (PLO). ÖSE-þingið væri góður vettvangur til að leiða aðila saman til umræðu um öryggismál út frá öllum öryggisvíddum ÖSE og koma fram með tillögur að aðgerðum sem gætu dregið úr spennu og stuðlað að lausn. Í máli fulltrúa frá löndum við Miðjarðarhaf var einnig lögð mikil áhersla á efnahagslegt samstarf og beinar innlendar og erlendar fjárfestingar sem gætu dregið úr atvinnuleysi og þar með fólksflutningum en hvort tveggja er verulegt vandamál í löndum fyrir botni Miðjarðarhafs.
Alþingi, 9. mars 2010.
Róbert Marshall,
form.
Björn Valur Gíslason,
varaform.
Pétur H. Blöndal.
Fylgiskjal.
Ályktanir og skýrslur ÖSE-þingsins árið 2009.
Eftirfarandi ályktanir og skýrslur voru samþykktar á ársfundi ÖSE-þingsins árið 2009:
– Ályktun um leiðir til að styrkja ÖSE.
– Ályktun um kosningaeftirlit.
– Ályktun um Afganistan.
– Ályktun um framfylgd við bannlista Sameinuðu þjóðanna.
– Ályktun um smá- og léttvopn.
– Ályktun um vopnaeftirlit og afvopnun í Evrópu.
– Ályktun um hlutverk ÖSE við að tryggja svæðisbundið öryggi.
– Ályktun um fólksflutninga í Mið-Asíu.
– Ályktun um orkuöryggi.
– Ályktun um samvinnu um orkumál.
– Ályktun um loftslagsbreytingar.
– Ályktun um skattaskjól.
– Ályktun um fríverslun á Miðjarðarhafssvæðinu.
– Ályktun um málfrelsi á netinu.
– Ályktun um stjórnsýslu vatnsmála á ÖSE-svæðinu.
– Ályktun um bann Evrópusambandsins á sölu selafurða.
– Ályktun um vernd umsjónarlausra barna og ungmenna og baráttuna gegn betli barna.
– Ályktun um endursameiningu Evrópu: Þróun á sviði mannréttinda og borgaralegra réttinda á ÖSE-svæðinu á 21. öldinni.
– Ályktun um afnám dauðarefsinga.
– Ályktun um mæðradauða.
– Ályktun um reglur um aðstoð við flóttamenn.
– Ályktun um samvinnu við framfylgd refsidóma.
– Ályktun um Gyðingahatur.
– Ályktun um styrkja verkefni ÖSE um verndun skoðana- og málfrelsis.
– Ályktun um handtökur í Íran.
– Skýrsla stjórn- og öryggismálanefndar um samband öryggis og fæðuöryggis.
– Skýrsla nefndar um efnahagsmál, tækni, vísindi og umhverfismál um alþjóðlegu fjármálakreppuna.
– Skýrsla nefndar um lýðræði, mannréttindi og mannúðarmál um félagslegar afleiðingar fjármálakreppunnar, einkum gagnvart þjóðfélagshópum sem standa höllum fæti.
