Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 836. máls.
139. löggjafarþing 2010–2011.
Þskj. 1742 — 836. mál.
velferðarráðherra við fyrirspurn Sigmundar Davíðs Gunnlaugsonar um skerðingu grunnlífeyris eldri borgara.
Fyrirspurnin hljóðar svo:
Hversu mikil er samanlögð skerðing grunnlífeyris eldri borgara (67 ára og eldri) vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum, tryggingabóta eða annarrar tekjutengingar frá 1. júlí 2009?
Samkvæmt almannatryggingalögum byrjar grunnlífeyrir að lækka þegar viðmiðunartekjur lífeyrisþega ná 214.602 kr. á mánuði eða 2.575.220 kr. á ári. Þegar lífeyrisþegi hefur hærri viðmiðunartekjur en það lækkar grunnlífeyrir um 25% þar til hann fellur niður þegar mánaðartekjur ná 331.778 kr. en það samsvarar árstekjum sem nema 3.981.332 kr. Hér er því um ansi hátt frítekjumark að ræða, eða tæplega 215.000 kr. á mánuði sem þýðir að mánaðarlegar viðmiðunartekjur lífeyrisþega upp að því tekjumarki hafa ekki áhrif til lækkunar grunnlífeyrisins. Auk þess er í gildi sérstakt frítekjumark fyrir fjármagnstekjur sem er nú 98.640 kr. á ári.
Þegar viðmiðunartekjur eru ákveðnar við útreikning grunnlífeyris gildir sú almenna regla að tekið er tillit til allra skattskyldra tekna skv. II. kafla laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Þó er við útreikninginn tekið tillit til ákvæða skattalaga um það hvað teljist ekki til tekna og einnig til frádráttarliða samkvæmt þeim lögum, auk undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Við útreikning grunnlífeyrisins teljast auk þess ekki sem tekjur bætur samkvæmt almannatryggingalögum, bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði.
Í 76. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að öllum sem þess þurfa skuli tryggður réttur að lögum til aðstoðar vegna elli. Í þessu sambandi er rétt að benda á að það telst grunnregla félagsmála- og almannatryggingaréttar að menn skuli framfæra sig sjálfir þegar þeir eru færir um það. Þetta hefur af fræðimönnum verið kallað sjálfsframfærsluregla. Skiptar skoðanir eru um það hvort grunnlífeyrir almannatrygginga skuli falla alveg niður þegar viðmiðunartekjur fara yfir tiltekið hámark eins og nú er. Sumir eru þeirrar skoðunar að allir eigi að fá einhverja greiðslu úr almannatryggingum óháð tekjum, þ.e. að grunnlífeyri almannatrygginga eigi ekki að snerta þrátt fyrir aðrar tekjur lífeyrisþega, hann eigi að vera „heilagur“ eins og það er stundum kallað.
Athyglisvert er í þessu sambandi að í fyrirspurninni er dagsetningin 1. júlí 2009 nefnd sérstaklega. Það sem þá gerðist var að vegna þeirra hörmunga sem dunið höfðu yfir íslenskt þjóðfélag blasti við niðurskurður á öllum sviðum samfélagsins, þar með talið í almannatryggingum. Því var ákveðið að greiðslur sem lífeyrisþegar nutu úr lífeyrissjóðum skyldu hafa áhrif við útreikning grunnlífeyris. Lífeyrissjóðstekjur höfðu fram að þeim tíma verið undanþegnar við þann útreikning og því ekki haft áhrif til lækkunar á greiðslum grunnlífeyris en þessi breyting hafði auðvitað þau áhrif að grunnlífeyrir þeirra sem höfðu hæstu lífeyrissjóðstekjurnar lækkaði eða féll alveg niður.
Taka verður skýrt fram að grunnlífeyrir hafði þó alls ekki verið ósnertanlegur fram til 1. júlí 2009. Þannig hafa til dæmis atvinnutekjur verið teknar með við ákvörðun viðmiðunartekna grunnlífeyris allt frá árinu 1992 og fjármagnstekjur verið reiknaðar með frá árinu 1996. Hluti lífeyrisþega fékk því ekki greiddan grunnlífeyri vegna tekna fyrir þá breytingu sem gerð var um mitt árið 2009.
Rétt er að ítreka það að lífeyrisþegar geta haft aðrar tekjur upp að um 215.000 kr. á mánuði án þess að það hafi áhrif á fjárhæð bóta, en það eru hærri tekjur en lægstu launataxtar. Þetta gerir það að verkum að greiðslur grunnlífeyris falla ekki niður fyrr en tekjur lífeyrisþega ná um 332.000 kr. á mánuði. Þetta veldur því líka að mjög hátt hlutfall eldri borgara, þ.e. þeirra sem eru 67 ára og eldri, fær greiddan grunnlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins og þar af fá um 80% þeirra grunnlífeyrinn greiddan að fullu, án lækkunar vegna tekna.
Að lokum skal þess getið að nú þegar 75 ár eru liðin frá því að fyrstu lög um alþýðutryggingar voru sett árið 1936 stendur yfir lokaáfangi heildarendurskoðunar almannatryggingakerfisins. Sá vinnuhópur sem ráðherra skipaði fyrr á þessu ári og í eru fulltrúar allra flokka á Alþingi ásamt fulltrúum helstu hagsmunasamtaka aldraðra og öryrkja er nú að kynna sér skýrslur og aðra vinnu sem unnin hefur verið á undanförnum árum í tengslum við ýmsa þætti endurskoðunarinnar, til dæmis er varðar einföldun bótakerfisins, upptöku starfshæfnismats, barnatryggingar og fleira. Tillögur þessa hóps eru væntanlegar í lok þessa árs og í framhaldi af því er ráðgert að leggja fram frumvarp til nýrra laga um almannatryggingar á næsta vorþingi.
139. löggjafarþing 2010–2011.
Þskj. 1742 — 836. mál.
Svar
velferðarráðherra við fyrirspurn Sigmundar Davíðs Gunnlaugsonar um skerðingu grunnlífeyris eldri borgara.
Fyrirspurnin hljóðar svo:
Hversu mikil er samanlögð skerðing grunnlífeyris eldri borgara (67 ára og eldri) vegna greiðslna úr lífeyrissjóðum, tryggingabóta eða annarrar tekjutengingar frá 1. júlí 2009?
Samkvæmt almannatryggingalögum byrjar grunnlífeyrir að lækka þegar viðmiðunartekjur lífeyrisþega ná 214.602 kr. á mánuði eða 2.575.220 kr. á ári. Þegar lífeyrisþegi hefur hærri viðmiðunartekjur en það lækkar grunnlífeyrir um 25% þar til hann fellur niður þegar mánaðartekjur ná 331.778 kr. en það samsvarar árstekjum sem nema 3.981.332 kr. Hér er því um ansi hátt frítekjumark að ræða, eða tæplega 215.000 kr. á mánuði sem þýðir að mánaðarlegar viðmiðunartekjur lífeyrisþega upp að því tekjumarki hafa ekki áhrif til lækkunar grunnlífeyrisins. Auk þess er í gildi sérstakt frítekjumark fyrir fjármagnstekjur sem er nú 98.640 kr. á ári.
Þegar viðmiðunartekjur eru ákveðnar við útreikning grunnlífeyris gildir sú almenna regla að tekið er tillit til allra skattskyldra tekna skv. II. kafla laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Þó er við útreikninginn tekið tillit til ákvæða skattalaga um það hvað teljist ekki til tekna og einnig til frádráttarliða samkvæmt þeim lögum, auk undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Við útreikning grunnlífeyrisins teljast auk þess ekki sem tekjur bætur samkvæmt almannatryggingalögum, bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði.
Í 76. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að öllum sem þess þurfa skuli tryggður réttur að lögum til aðstoðar vegna elli. Í þessu sambandi er rétt að benda á að það telst grunnregla félagsmála- og almannatryggingaréttar að menn skuli framfæra sig sjálfir þegar þeir eru færir um það. Þetta hefur af fræðimönnum verið kallað sjálfsframfærsluregla. Skiptar skoðanir eru um það hvort grunnlífeyrir almannatrygginga skuli falla alveg niður þegar viðmiðunartekjur fara yfir tiltekið hámark eins og nú er. Sumir eru þeirrar skoðunar að allir eigi að fá einhverja greiðslu úr almannatryggingum óháð tekjum, þ.e. að grunnlífeyri almannatrygginga eigi ekki að snerta þrátt fyrir aðrar tekjur lífeyrisþega, hann eigi að vera „heilagur“ eins og það er stundum kallað.
Athyglisvert er í þessu sambandi að í fyrirspurninni er dagsetningin 1. júlí 2009 nefnd sérstaklega. Það sem þá gerðist var að vegna þeirra hörmunga sem dunið höfðu yfir íslenskt þjóðfélag blasti við niðurskurður á öllum sviðum samfélagsins, þar með talið í almannatryggingum. Því var ákveðið að greiðslur sem lífeyrisþegar nutu úr lífeyrissjóðum skyldu hafa áhrif við útreikning grunnlífeyris. Lífeyrissjóðstekjur höfðu fram að þeim tíma verið undanþegnar við þann útreikning og því ekki haft áhrif til lækkunar á greiðslum grunnlífeyris en þessi breyting hafði auðvitað þau áhrif að grunnlífeyrir þeirra sem höfðu hæstu lífeyrissjóðstekjurnar lækkaði eða féll alveg niður.
Taka verður skýrt fram að grunnlífeyrir hafði þó alls ekki verið ósnertanlegur fram til 1. júlí 2009. Þannig hafa til dæmis atvinnutekjur verið teknar með við ákvörðun viðmiðunartekna grunnlífeyris allt frá árinu 1992 og fjármagnstekjur verið reiknaðar með frá árinu 1996. Hluti lífeyrisþega fékk því ekki greiddan grunnlífeyri vegna tekna fyrir þá breytingu sem gerð var um mitt árið 2009.
Rétt er að ítreka það að lífeyrisþegar geta haft aðrar tekjur upp að um 215.000 kr. á mánuði án þess að það hafi áhrif á fjárhæð bóta, en það eru hærri tekjur en lægstu launataxtar. Þetta gerir það að verkum að greiðslur grunnlífeyris falla ekki niður fyrr en tekjur lífeyrisþega ná um 332.000 kr. á mánuði. Þetta veldur því líka að mjög hátt hlutfall eldri borgara, þ.e. þeirra sem eru 67 ára og eldri, fær greiddan grunnlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins og þar af fá um 80% þeirra grunnlífeyrinn greiddan að fullu, án lækkunar vegna tekna.
Að lokum skal þess getið að nú þegar 75 ár eru liðin frá því að fyrstu lög um alþýðutryggingar voru sett árið 1936 stendur yfir lokaáfangi heildarendurskoðunar almannatryggingakerfisins. Sá vinnuhópur sem ráðherra skipaði fyrr á þessu ári og í eru fulltrúar allra flokka á Alþingi ásamt fulltrúum helstu hagsmunasamtaka aldraðra og öryrkja er nú að kynna sér skýrslur og aðra vinnu sem unnin hefur verið á undanförnum árum í tengslum við ýmsa þætti endurskoðunarinnar, til dæmis er varðar einföldun bótakerfisins, upptöku starfshæfnismats, barnatryggingar og fleira. Tillögur þessa hóps eru væntanlegar í lok þessa árs og í framhaldi af því er ráðgert að leggja fram frumvarp til nýrra laga um almannatryggingar á næsta vorþingi.
