Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 613. máls.
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 1198 — 613. mál.
1. Hvaða reglur gilda um gjafsókn?
Reglur um gjafsókn er að finna í XX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og reglugerð nr. 45/2008, um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar, með síðari breytingum.
2. Eru í reglum um gjafsókn ákvæði um hvers eðlis mál þarf að vera til að það teljist gjafsóknarhæft í einhverjum eða öllum tilfellum?
Samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála má veita einstaklingi gjafsókn ef fjárhag hans er þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða enda sé nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og eðlilegt megi teljast að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Þá er ráðherra veitt heimild til þess að setja reglugerð þar sem kveðið er nánar um skilyrði gjafsóknar, o.fl.
Í 5. gr. reglugerðar um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar eru sett fram meginsjónarmið sem höfð skulu til hliðsjónar þegar metið er hvort nægilegt tilefni sé til veitingar gjafsóknar.
Málið þarf að vera þess eðlis að eðlilegt sé að málskostnaður verði greiddur af almannafé og málsefnið þarf að vera nægilega skýrt og málsókn nauðsynleg og tímabær.
Að jafnaði er ekki veitt gjafsókn í málum þar sem ágreiningsefnið er eins og að neðan greinir nema sérstakar ástæður mæli með því:
a. varðar viðskipti umsækjanda er tengjast verulega atvinnustarfsemi hans og hann hefur með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi komið sér í þá aðstöðu sem málsókninni er ætlað að bæta úr,
b. þegar ágreiningsefnið er milli nákominna,
c. þegar um er að ræða mál sem varðar óverulega hagsmuni og ekki er eðlilegt hlutfall milli þeirra og líklegs málskostnaðar,
d. og þegar umsækjandi hefur sýnt af sér verulegt tómlæti sem hefur í för með sér sönnunarvanda.
Þegar metið er hvort málsefnið er nægilega skýrt og málsókn nauðsynleg og tímabær eru eftirtalin atriði höfð til hliðsjónar:
a. hvort málatilbúnaður sé nægilega skýr þannig að ætla megi að málið sé tækt til efnismeðferðar fyrir dómstóli,
b. hvort leitast hafi verið við að leysa málið utan réttar, þar á meðal fyrir úrskurðarnefndum,
c. hvort gagnaöflun utan réttar sé lokið og málshöfðun sé nauðsynleg og tímabær.
Þá er litið til þess hvort málsefnið sé þannig að nokkrar líkur séu á því að málið vinnist fyrir dómi, þá er m.a. að horft til þess hvort dómstólar hafi áður leyst úr sambærilegu ágreiningsefni.
Um mat á tilefni til gjafsóknar fyrir Hæstarétti er vísað í 6. gr. reglugerðarinnar til þeirra atriða sem nefnd eru í 5. gr. og fjallað er um hér að framan, auk niðurstöðu héraðsdóms og ástæðum áfrýjunar. Þá er heimilt að líta til þess hvort um sé að ræða mál sem dæmt hefur verið í héraðsdómi af sérfróðum meðdómsmönnum eða hvort áfrýjunargrundvöllur máls lúti aðallega að sönnunarþáttum þess.
3. Við hvaða tekjur er miðað sem skilyrði fyrir að gjafsókn sé veitt?
Eins og fram kemur hér að framan má veita einstaklingi gjafsókn ef fjárhag hans er þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða enda sé nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og eðlilegt megi teljast að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Með 126. gr. laga um meðferð einkamála er ráðherra veitt heimild til þess að setja reglugerð þar sem kveðið er á um hámark þeirra tekna sem umsækjandi má hafa til að fá gjafsókn vegna efnahags.
Um mat á fjárhagsstöðu umsækjanda er fjallað í 10. gr. reglugerðar um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar.
Við mat á því hvort gjafsókn verði veitt vegna efnahags umsækjanda skal miða við að stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars og fjármagnstekjur nemi ekki hærri fjárhæð en samtals 2.000.000 kr. Sé umsækjandi í hjúskap eða sambúð ber að hafa hliðsjón af tekjum maka og skulu samanlagðar árstekjur ekki nema hærri fjárhæð en sem nemur 3.000.000 kr. Þegar umsækjandi er yngri en 18 ára skal höfð hliðsjón af samanlögðum tekjum foreldra. Hækka skal viðmiðunarmörk tekna um 250.000 kr. fyrir hvert barn undir 18 ára aldri, þ.m.t. stjúp- og fósturbörn, sem búa hjá umsækjanda eða hann elur að mestum hluta önn fyrir.
Þó má veita einstaklingi gjafsókn þótt tekjur hans séu yfir viðmiðunarmörkum í vissum tilvikum:
a. þegar framfærslukostnaður er óvenjulega hár af einhverjum ástæðum,
b. aflahæfi umsækjanda er verulega skert til frambúðar vegna varanlegrar örorku,
c. umsækjandi, maki hans eða sambúðaraðili á ekki íbúðarhúsnæði og leigukostnaður er verulegur,
d. samanlagðar tekjur umsækjanda og maka hans eru yfir viðmiðunarmörkum en tekjur hans sjálfs eru undir þeim mörkum og telja verður að málið varði hann aðallega,
e. umsækjandi er yngri en 18 ára og sérstakar ástæður mæla með því þótt tekjur foreldra séu yfir tekjumörkum,
f. málskostnaður verður fyrirsjáanlega hár miðað við efnahag umsækjanda,
g. frá launatekjum er heimilt að draga vaxtagjöld vegna eigin húsnæðis ef vaxtagjöld eru óvenjulega há. Við mat á fjárhagsstöðu er jafnframt heimilt að leggja við þær vaxtabætur sem umsækjandi og maki hans fá greiddar.
Synja má einstaklingi um gjafsókn þótt tekjur hans séu undir viðmiðunarmörkum, m.a. í eftirfarandi tilvikum:
a. umsækjandi, maki hans eða sambúðaraðili á peningainnstæðu, hlutabréf, skuldabréf, fasteign, lausafé eða aðrar eignir sem skipt geta máli þegar metin er greiðslugeta hans til að kosta málsókn sína sjálfur,
b. eignir umsækjanda, maka hans eða sambúðaraðila umfram skuldir eru verulegar,
c. aðilar að dómsmáli eru fleiri en einn og hlutur gjafsóknarbeiðanda er tiltölulega lítill miðað við aðra málsaðila.
4. Hversu margir hafa fengið gjafsókn frá 1990?
Gjafsóknarnefnd tók til starfa við gildistöku laga nr. 91/1991, 1. júlí 1992. Til staðar er tölfræði um það hversu oft gjafsóknarnefnd hefur mælt með gjafsókn 1993–2011, en ekki eru til tölur frá 1990–1992.
5.067 gjafsóknarleyfi voru gefin út árin 1993–2011. Á þessu ári hafa nú þegar verið gefin út 147 leyfi (dags. 26. mars 2012).
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 1198 — 613. mál.
Svar
innanríkisráðherra við fyrirspurn Birgittu Jónsdóttur um gjafsókn.
1. Hvaða reglur gilda um gjafsókn?
Reglur um gjafsókn er að finna í XX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og reglugerð nr. 45/2008, um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar, með síðari breytingum.
2. Eru í reglum um gjafsókn ákvæði um hvers eðlis mál þarf að vera til að það teljist gjafsóknarhæft í einhverjum eða öllum tilfellum?
Samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála má veita einstaklingi gjafsókn ef fjárhag hans er þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða enda sé nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og eðlilegt megi teljast að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Þá er ráðherra veitt heimild til þess að setja reglugerð þar sem kveðið er nánar um skilyrði gjafsóknar, o.fl.
Í 5. gr. reglugerðar um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar eru sett fram meginsjónarmið sem höfð skulu til hliðsjónar þegar metið er hvort nægilegt tilefni sé til veitingar gjafsóknar.
Málið þarf að vera þess eðlis að eðlilegt sé að málskostnaður verði greiddur af almannafé og málsefnið þarf að vera nægilega skýrt og málsókn nauðsynleg og tímabær.
Að jafnaði er ekki veitt gjafsókn í málum þar sem ágreiningsefnið er eins og að neðan greinir nema sérstakar ástæður mæli með því:
a. varðar viðskipti umsækjanda er tengjast verulega atvinnustarfsemi hans og hann hefur með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi komið sér í þá aðstöðu sem málsókninni er ætlað að bæta úr,
b. þegar ágreiningsefnið er milli nákominna,
c. þegar um er að ræða mál sem varðar óverulega hagsmuni og ekki er eðlilegt hlutfall milli þeirra og líklegs málskostnaðar,
d. og þegar umsækjandi hefur sýnt af sér verulegt tómlæti sem hefur í för með sér sönnunarvanda.
Þegar metið er hvort málsefnið er nægilega skýrt og málsókn nauðsynleg og tímabær eru eftirtalin atriði höfð til hliðsjónar:
a. hvort málatilbúnaður sé nægilega skýr þannig að ætla megi að málið sé tækt til efnismeðferðar fyrir dómstóli,
b. hvort leitast hafi verið við að leysa málið utan réttar, þar á meðal fyrir úrskurðarnefndum,
c. hvort gagnaöflun utan réttar sé lokið og málshöfðun sé nauðsynleg og tímabær.
Þá er litið til þess hvort málsefnið sé þannig að nokkrar líkur séu á því að málið vinnist fyrir dómi, þá er m.a. að horft til þess hvort dómstólar hafi áður leyst úr sambærilegu ágreiningsefni.
Um mat á tilefni til gjafsóknar fyrir Hæstarétti er vísað í 6. gr. reglugerðarinnar til þeirra atriða sem nefnd eru í 5. gr. og fjallað er um hér að framan, auk niðurstöðu héraðsdóms og ástæðum áfrýjunar. Þá er heimilt að líta til þess hvort um sé að ræða mál sem dæmt hefur verið í héraðsdómi af sérfróðum meðdómsmönnum eða hvort áfrýjunargrundvöllur máls lúti aðallega að sönnunarþáttum þess.
3. Við hvaða tekjur er miðað sem skilyrði fyrir að gjafsókn sé veitt?
Eins og fram kemur hér að framan má veita einstaklingi gjafsókn ef fjárhag hans er þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða enda sé nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og eðlilegt megi teljast að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Með 126. gr. laga um meðferð einkamála er ráðherra veitt heimild til þess að setja reglugerð þar sem kveðið er á um hámark þeirra tekna sem umsækjandi má hafa til að fá gjafsókn vegna efnahags.
Um mat á fjárhagsstöðu umsækjanda er fjallað í 10. gr. reglugerðar um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar.
Við mat á því hvort gjafsókn verði veitt vegna efnahags umsækjanda skal miða við að stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars og fjármagnstekjur nemi ekki hærri fjárhæð en samtals 2.000.000 kr. Sé umsækjandi í hjúskap eða sambúð ber að hafa hliðsjón af tekjum maka og skulu samanlagðar árstekjur ekki nema hærri fjárhæð en sem nemur 3.000.000 kr. Þegar umsækjandi er yngri en 18 ára skal höfð hliðsjón af samanlögðum tekjum foreldra. Hækka skal viðmiðunarmörk tekna um 250.000 kr. fyrir hvert barn undir 18 ára aldri, þ.m.t. stjúp- og fósturbörn, sem búa hjá umsækjanda eða hann elur að mestum hluta önn fyrir.
Þó má veita einstaklingi gjafsókn þótt tekjur hans séu yfir viðmiðunarmörkum í vissum tilvikum:
a. þegar framfærslukostnaður er óvenjulega hár af einhverjum ástæðum,
b. aflahæfi umsækjanda er verulega skert til frambúðar vegna varanlegrar örorku,
c. umsækjandi, maki hans eða sambúðaraðili á ekki íbúðarhúsnæði og leigukostnaður er verulegur,
d. samanlagðar tekjur umsækjanda og maka hans eru yfir viðmiðunarmörkum en tekjur hans sjálfs eru undir þeim mörkum og telja verður að málið varði hann aðallega,
e. umsækjandi er yngri en 18 ára og sérstakar ástæður mæla með því þótt tekjur foreldra séu yfir tekjumörkum,
f. málskostnaður verður fyrirsjáanlega hár miðað við efnahag umsækjanda,
g. frá launatekjum er heimilt að draga vaxtagjöld vegna eigin húsnæðis ef vaxtagjöld eru óvenjulega há. Við mat á fjárhagsstöðu er jafnframt heimilt að leggja við þær vaxtabætur sem umsækjandi og maki hans fá greiddar.
Synja má einstaklingi um gjafsókn þótt tekjur hans séu undir viðmiðunarmörkum, m.a. í eftirfarandi tilvikum:
a. umsækjandi, maki hans eða sambúðaraðili á peningainnstæðu, hlutabréf, skuldabréf, fasteign, lausafé eða aðrar eignir sem skipt geta máli þegar metin er greiðslugeta hans til að kosta málsókn sína sjálfur,
b. eignir umsækjanda, maka hans eða sambúðaraðila umfram skuldir eru verulegar,
c. aðilar að dómsmáli eru fleiri en einn og hlutur gjafsóknarbeiðanda er tiltölulega lítill miðað við aðra málsaðila.
4. Hversu margir hafa fengið gjafsókn frá 1990?
Gjafsóknarnefnd tók til starfa við gildistöku laga nr. 91/1991, 1. júlí 1992. Til staðar er tölfræði um það hversu oft gjafsóknarnefnd hefur mælt með gjafsókn 1993–2011, en ekki eru til tölur frá 1990–1992.
5.067 gjafsóknarleyfi voru gefin út árin 1993–2011. Á þessu ári hafa nú þegar verið gefin út 147 leyfi (dags. 26. mars 2012).
