Ferill 125. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
145. löggjafarþing 2015–2016.
Þingskjal 646 — 125. mál.
Svar
iðnaðar- og viðskiptaráðherra við fyrirspurn frá
Vigdísi Hauksdóttur um stóriðju og orkuverð.
Fyrirspurnin hljóðar svo:
Hefur verið lagt mat á eftirfarandi:
a. stöðu stóriðju á Íslandi með tilliti til núverandi stöðu hennar, nýlegra breytinga á ytra og innra umhverfi og framtíðarhorfa,
b. kröfu Landsvirkjunar um hækkun orkuverðs til stóriðju samfara lækkandi álverði,
c. alþjóðlega stöðu álmarkaða, þróun álverðs, áhrif af sveiflum í Kína og þróun orkuverðs hérlendis og erlendis,
d. þjóðhagsleg og svæðisbundin áhrif hér á landi kæmi til þess að einu eða fleiri stóriðjuverum yrði lokað,
e. afleiðingar þess ef kjarasamningar nást ekki í álverinu í Straumsvík,
f. afleiðingar þess ef ekki næst að endurnýja samninga um orkuverð við stóriðjuna á Grundartanga (Elkem og Norðurál),
g. afleiðingar þess fyrir Landsvirkjun ef spár um nýja og ódýrari orkukosti á heimsvísu ganga eftir í náinni framtíð?
Við öflun upplýsinga til að svara efnisatriðum fyrirspurnarinnar var leitað til fjármála- og efnahagsráðuneytisins, Orkustofnunar, Landsvirkjunar og Samáls. Eftirfarandi svör byggjast að hluta til á þeim upplýsingum.
a. Með hugtakinu „stóriðja“ er yfirleitt átt við lögaðila sem skilgreindir eru sem „stórnotendur“ í skilningi raforkulaga, nr. 65/2003, en skv. 3. gr. laganna er það notandi „sem notar innan þriggja ára á einum stað a.m.k. 80 GWst á ári“. Sjö fyrirtæki á Íslandi falla undir þessa skilgreingingu en þau eru: Alcan á Íslandi, Norðurál, Alcoa Fjarðaál, Becromal, Elkem Ísland, GMR á Grundartanga og Verne Global.
Framangreind sjö fyrirtæki kaupa rúmlega 80% af þeirri raforku sem framleidd er á Íslandi. Álverin þrjú (Alcan á Íslandi, Norðurál og Alcoa Fjarðarál) eru stærst af þessum fyrirtækjum og er Ísland í 11. sæti yfir þau lönd sem framleiða mest ál í heiminum. Framleiðslugetan hér er um 800 þúsund tonn. Árið 2014 var flutt út ál fyrir 226 milljarða kr. sem nemur um 38% af heildarútflutningi. Að því er framtíðarhorfur á álmörkuðum varðar er vísað til eftirfarandi svara.
Staða stóriðju á Íslandi er einn af þeim þáttum sem lagður er til grundvallar í þjóðhagsspá sem unnin er af Hagstofu Íslands.
b. Raforkusamningar Landsvirkjunar, sem og annarra raforkusala á Íslandi, við viðskiptavini sína eru einkaréttarlegir viðskiptasamningar á milli raforkusala og raforkukaupanda, gerðir á viðskiptalegum forsendum. Um slíka samninga ríkir gagnkvæmur trúnaður milli samningsaðila. Iðnaðar- og viðskiptaráðherra er lögum samkvæmt óheimilt að hafa aðkomu að gerð raforkusamninga Landsvirkjunar og hefur því engar upplýsingar um innihald slíkra samninga. Af þeim sökum hefur ráðherra engar forsendur eða upplýsingar til að leggja mat á kröfur Landsvirkjunar við slíka samningsgerð, enda væri slíkt verkefni utan við valdsvið og heimildir ráðuneytisins.
c. Sviptingar hafa verið á álmarkaði undanfarin ár. Heimsmarkaðsverð á áli var hátt á árunum 2006 til 2008 en lækkaði þegar leið á árið 2008. Það hækkaði svo aftur nokkuð til ársins 2011 en hefur verið á hægri niðurleið síðan. Heimsmarkaðsverð á áli hefur lækkað um rúm 20% frá því í byrjun maí 2015.
Skýring á lækkun álverðs er fyrst og fremst offramboð á áli. Þrátt fyrir að álnotkun í heiminum hafi aukist hefur framleiðslan vaxið enn frekar og þá einkum í Kína. Kínverjar nota um helming af því áli sem framleitt er í heiminum en framleiða einnig um helming áls í heiminum og hafa þar af leiðandi verið sjálfbærir hvað álframleiðslu varðar. Á undanförnum árum hefur orðið gríðarlegur vöxtur í álframleiðslu Kínverja og jókst framleiðsla yfir 40% á milli áranna 2010 og 2014. Með minni efnahagsumsvifum í Kína hefur eftirspurn eftir áli þar minnkað. Hluti af því áli sem framleitt er í Kína er flutt út á aðra markaði. Útflutningur áls frá Kína hefur aukist mikið á síðustu missirum.
Talið er að eftirspurn eftir áli muni halda áfram að vaxa, m.a. frá bílaiðnaðinum, en sömuleiðis verði vandamál offramboðs enn til staðar. Jafnvægið milli framboðs og eftirspurnar mun stýra verðinu áfram en ef eftirspurn vex meira en vænst er mun verðið hækka.
Að því er varðar þróun orkuverðs hérlendis og erlendis leitaði ráðuneytið til Orkustofnunar með þær upplýsingar. Niðurstöðuna má sjá á eftirfarandi línuriti.
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Í línuritinu er orkuverð hérlendis tekið úr ársreikningi Landsvirkjunar þar sem reiknað er út einingarverð út frá tekjum og seldu magni. Varðandi samanburð erlendis eru notuð gögn frá Eurostat Statistic þar sem raforkuverð fyrir stór fyrirtæki í Evrópu eru skráð eftir löndum. Úr töflunni var notað miðgildi 15 Evrópuþjóða „EU 15 Median“. Varðandi niðurstöðu fyrir Landsvirkjun er Orkustofnun að meta þróun orkuverðs á ákveðnu tímabili en niðurstaðan endurspeglar mögulega ekki endanlegt raforkuverð.
d. Um þjóðhagsleg og samfélagsleg áhrif álvers Alcoa á Reyðarfirði er fjallað í greinargerð efnahagsskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem er fylgiskjal VIII við frumvarp til laga um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði (sem varð að lögum nr. 12/2003).
Um þjóðhagsleg og samfélagsleg áhrif álvers Norðuráls á Grundartanga er fjallað í greinargerð með frumvarpi til laga um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga (sjá lög nr. 62/1997).
Um þjóðhagsleg og samfélagsleg áhrif gagnavers Verne Global að Ásbrú er fjallað í greinargerð með frumvarpi til laga um heimild til samninga um gagnaver í Reykjanesbæ (sjá lög nr. 57/2010).
Í tengslum við kjaradeilu í álverinu í Straumsvík og boðaðs verkfalls frá og með 2. desember sl. var nýlega af hálfu forsætisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis lagt gróft mat á þjóðhagsleg og staðbundin áhrif hugsanlegrar lokunar álversins í Straumsvík. Ljóst er að lokun þess mundi hafa mikil þjóðhagsleg og enn meiri staðbundin áhrif. Á síðasta ári námu útflutningstekjur fyrirtækisins um 56 milljarða kr. Fyrir Hafnarfjörð yrði beinn tekjumissir um 700 millj. kr. á ári. Áhrifin yrðu mjög mikil fyrir starfsmenn fyrirtækisins og fyrirtæki og einstaklinga sem þjóna álverinu. Þá gæti lokun álversins spillt fyrir orðspori Íslands hvað varðar áhuga erlendra aðila á að fjárfesta hér á landi.
Gróft mat var lagt á þessi áhrif en ekki var metin önnur notkun á framleiðsluþáttum álversins ef til lokunar kæmi nema sá þáttur sem snýr að starfsmönnum. Þá var ekki lagt mat á hvaða líkur væru á því að álverinu í Straumsvík yrði lokað og afleiðingar þess á viðskiptahagsmuni opinberra fyrirtækja, einkum Landsvirkjunar og Landsnets. Slíkir hagsmunir kalla á sérstaka úttekt. Niðurstöður matsins voru nánar tiltekið sem hér segir:
Þjóðhagsleg áhrif.
Heildarfjárfesting félagsins nam rúmlega 20 milljörðum kr. á ársgrundvelli (meðalgengi hvers árs) á árunum 2011–2013 en var um 7 milljarðar kr. á árinu 2014. Á þessu ári er innstreymi fjármagns til landsins vegna fjárfestinga félagsins óverulegt.
Um 25% útflutningsverðmæta álframleiðslu hér á landi verða til í álverinu í Straumsvík. Á árinu 2014 nam verðmæti útflutnings álversins um 56 milljörðum kr. Á sama ári má gróflega áætla að félagið hafi flutt inn hráefni og aðföng fyrir um 30 milljarða kr. Vöruskiptajöfnuður félagsins var því jákvæður um 26 milljarða kr. Af þessari fjárhæð urðu 4 milljarðar kr. eftir í landinu vegna launa í álverinu, 0,5 milljarðar kr. vegna fasteignaskatta og tæplega 170 millj. kr. vegna hafnargjalda. Þá eru ótaldar upphæðir raforkukaupanna og launa vegna óbeinna starfa hjá fyrirtækjum sem þjónusta álverið.
Áætlað er að hlutdeild áliðnaðar í landsframleiðslu á árinu 2014 hafi verið um 1,9%. Þar af hafi hlutur álversins í Straumsvík verið um 0,5%.
Staðan á vinnumarkaði hefur batnað mikið að undanförnu og síðustu tvö árin hefur flutningsjöfnuður vinnuafls verið jákvæður til landsins. Samkvæmt hagtölum fjölgar störfum hratt og verður svo áfram næstu árin sé litið til nýjustu hagspár Hagstofunnar.
Allmörg störf hjá álverinu eru skilgreind sem sérhæfð og laun starfsmanna eru yfir meðaltali á landinu. Gera má ráð fyrir að iðnaðarmenn sem starfa hjá álverinu gætu fljótlega gengið í önnur störf á höfuðborgarsvæðinu en óljóst er hversu langan tíma tæki fyrir annað sérhæft starfsfólk álversins að finna störf við hæfi.
Áhrif á hið opinbera.
Áætlað er að tekjur ríkissjóðs af starfsemi álversins nemi rúmum milljarði á ári í formi tekjuskatts og tryggingagjalds. Tekjur sveitarfélaga nema um 600 millj. kr. vegna útsvars starfsmanna, 300 millj. kr. af fasteignagjöldum og tæplega 170 millj. kr. af hafnargjöldum. Samtals nema tekjur hins opinbera af starfsemi álversins rúmlega 2 milljörðum kr. á ársgrundvelli. Þá er ótalinn skattur sem hið opinbera aflar vegna starfsemi fyrirtækja sem þjónusta álverið. Með auknum umsvifum í hagkerfinu í ár og til næstu ára má hins vegar gera ráð fyrir að launaskattur og óbeinn skattur mundi skila sér til ríkissjóðs með einum eða öðrum hætti vegna tilfærslna á störfum og verkefnum.
Staðbundin áhrif.
Álverið í Straumsvík hefur mikla þýðingu fyrir Hafnarfjarðarbæ og skilar sveitarfélaginu umtalsverðum fjármunum í beinum og óbeinum tekjum.
Af 600 millj. kr. tekjum sveitarfélaga vegna útsvars er tæplega helmingur hlutur Hafnarfjarðarbæjar. Þá ganga öll fasteignagjöld, lóðaleigugjöld, vatnsgjöld og hafnargjöld til sveitarfélagsins. Samtals nemur sú fjárhæð rúmlega 700 millj. kr. og eru þá ótaldar óbeinar tekjur frá öðrum fyrirtækjum í sveitarfélaginu sem þjónusta álverið. Þá má geta þess að álverið hefur stutt íþróttastarfsemi sveitarfélagsins með 9 millj. kr. framlagi á ári. Nánar má sjá tekjur sveitarfélagsins í eftirfarandi töflu:
| Tekjur | Heild | ÍSAL | % |
| Útsvar | 13.132 | 260 | 2,0 |
| Fasteignaskattur | 2.891 | 237,2 | 8,2 |
| Lóðaleiga | 591 | 53,5 | 9,1 |
| Vatnsgjald | 368 | 8,4 | 2,3 |
| Hafnargjöld | 170 | 80–85 |
Nokkur fyrirtæki sem eru staðsett í Hafnarfirði hafa sérhæft sig í að þjónusta álverið. Lokun þess mundi því hafa áhrif á þau. Erfitt er að áætla hvort og hversu langan tíma það mundi taka þessi fyrirtæki að aðlagast breyttum aðstæðum.
Vinnumálastofnun áætlar að vinnuafl í Hafnarfirði sé að meðaltali um 15.850 manns. Að meðaltali störfuðu 415 manns í álverinu á árinu 2014. Þar af eru að jafnaði 198 búsettir í Hafnarfirði samkvæmt upplýsingum frá Hafnarfjarðarbæ en það er um 1,25% af heildarvinnuafli sveitarfélagsins. Atvinnuleysi í Hafnarfirði var um 2,9% í ágúst sl. og á höfuðborgarsvæðinu um 2,2%.
Við gerð matsins var stuðst við upplýsingar frá eftirtöldum aðilum: Ársskýrslu Rio Tinto Alcoa, Hagstofu Íslands, fjármála- og efnahagsráðuneytinu, fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra, Hafnarfjarðarbæ og Vinnumálastofnun.
Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hefur að öðru leyti ekki lagt mat á þjóðhagsleg og svæðisbundin áhrif hér á landi kæmi til þess að einu eða fleiri stóriðjuverum yrði lokað,
e. Ef afleiðingar þess að kjarasamningar náist ekki í álverinu í Straumsvík verða þær að álverinu verði lokað er vísað til umfjöllunar í svari við d-lið fyrirspurnarinnar. Ítrekað er að ráðuneytið hefur enga aðkomu að gerð slíkra samninga.
f. Núgildandi rafmagnssamningar við stóriðjuna á Grundartanga eru til 2019. Viðræður eru í gangi á milli aðila um framlengingu samninganna sem taka einkum til rafmagnsverðsins. Eins og áður segir hafa stjórnvöld enga aðkomu að gerð raforkusamninga. Þar sem viðræður eru í gangi er að svo stöddu talið ótímabært að leggja mat á afleiðingar þess ef ekki næst að endursemja um rafmagnsverð rafmagnssamninganna.
g. Fjármála- og efnahagsráðherra fer með eignarhald ríkisins á Landsvirkjun og skipar stjórn. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hefur ekki forsendur eða upplýsingar til að leggja mat á afleiðingar þess fyrir Landsvirkjun ef nýir og ódýrari orkukostir koma fram á sjónarsviðið á heimsvísu í náinni framtíð.
Þær alþjóðlegu stofnanir sem fjalla um raforkumál gera flestar ráð fyrir því að raforkuverð í heiminum haldist stöðugt eða hækki næstu ár og áratugi. Má þar t.d. benda á nýjustu skýrslu Alþjóðaorkumálastofnunarinnar (International Energy Agency) um orkumál, World Energy Outlook 2015 og spár um raforkuverð sem greiningardeild bandaríska orkumálaráðuneytisins (U.S. Energy Information Administration) birtir opinberlega á vefsíðu sinni.
