Ferill 576. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
153. löggjafarþing 2022–2023.
Þingskjal 1227 — 576. mál.
Svar
félags- og vinnumarkaðsráðherra við fyrirspurn frá Lenyu Rún Taha Karim um stöðu heimilislauss fólks.
1. Er unnið að því í ráðuneytinu að bæta stöðu heimilislauss fólks?
Í svari þessu er fjallað um afmarkaðan undirhóp heimilislauss fólks, þ.e. heimilislaust fólk með annan félagslegan vanda eða flóknar þjónustuþarfir. Sjá nánar um skilgreiningu hópsins í meðfylgjandi skýrslu.
Sveitarfélög bera ábyrgð á framkvæmd þjónustu samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, þ.m.t. þjónustu við heimilislaust fólk.
Velferðarsvið Reykjavíkurborgar hefur fjórum sinnum framkvæmt kortlagningu á fjölda og högum heimilislauss fólks með annan félagslegan vanda eða flóknar þjónustuþarfir í Reykjavík, þ.e. árin 2009, 2012, 2017 og 2021. Helstu niðurstöður kortlagningarinnar 2021 eru að heildarfjöldi heimilislausra er 301 einstaklingur. Þar af eru 66% (200 einstaklingar) í húsnæði sem getur verið húsnæði fyrir heimilislausa, húsnæði með langtímastuðningi, sjúkrahús, fangelsi, áfangaheimili eða aðrar ótryggar húsnæðisaðstæður, 3% (8 einstaklingar) á víðavangi og 31% (93 einstaklingar) í reglubundinni neyðargistingu. Skipting milli kynja er 214 karlar (71%) og 87 konur (29%), 89% hópsins eru með íslenskt ríkisfang og 11% með erlent ríkisfang. Um 71% hópsins er á aldrinum 21–49 ára.
Í nóvember 2018 skipaði þáverandi félags- og jafnréttismálaráðherra stýrihóp um málefni utangarðsfólks og lauk hópurinn störfum með skilum á skýrslu með tillögum um bættar aðstæður heimilislausra með fjölþættan vanda í lok árs 2019 (sjá fylgiskjal). Í hópnum voru fulltrúar frá félagsmálaráðuneytinu, nú félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu, heilbrigðisráðuneytinu, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Niðurstaða hópsins fól í sér eftirfarandi tillögur, en hægar gekk að vinna að þeim en vonast hafði verið til vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Vilji er til þess að taka þessa vinnu upp aftur af hálfu félags- og vinnumarkaðsráðuneytis.
Húsnæðismál.
Tillagan felur í sér að Ísland setji sér stefnu í málefnum heimilislausra með áherslu á hugmyndafræði húsnæði fyrst (HF) (e. Housing First). Komið verði á fót samstarfsnefnd ríkisins, sveitarfélaga og hagsmunaaðila til að vinna að markmiðum um húsnæði fyrir alla með áherslu á heimilislaust fólk. Hlutverk nefndarinnar væri að:
− Skilgreina markhóp, þörf, starfsaðferðir og uppbyggingaráætlun.
− Tryggja fjármagn fyrir húsnæði og þjónustu.
− Skipuleggja eftirlit framþróunar og árangurs.
− Skilgreina faglega og fjárhagslega árangursmælikvarða.
Staða: Ekki hafinn undirbúningur.
Samráð.
Lagt er til að komið verði á markvissu og formlegu samráði um málefni heimilislausra á milli ríkis, sveitarfélaga og hagsmunaaðila þar sem fjallað verði um hvernig samvinnu og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga verði best háttað til að sinna þjónustuþörfum markhópsins á sem heildstæðastan hátt.
Staða: Ekki hafinn undirbúningur.
Heilbrigðismál.
Lagt er til að opnuð verði sérhæfð hjúkrunar- og búsetuúrræði með samþættri heilbrigðis- og félagsþjónustu fyrir fólk með hjúkrunarþarfir og tvígreiningar og/eða fjölþættan vanda.
Staða: Undirbúningur hafinn.
Heilsugæsla.
Tillagan felur í sér að efla fræðslu meðal starfsfólks heilsugæslunnar um málefni markhópsins með áherslu á sérþarfir hópsins, algeng vandamál og úrræði. Skoða möguleika á sameiginlegri fræðslu fyrir allt starfsfólk með aðkomu Þróunarmiðstöðvar íslenskrar heilsugæslu. Efla samskipti og samstarf heilsugæslu og félagsþjónustu og kynna úrræði hvors aðila. Áhersla verði lögð á fíknisjúkdóma, langvinna geðsjúkdóma og meðferðarheldni.
Staða: Ekki hafinn undirbúningur.
Meðferð.
Tillagan felur í sér að opnaður verði skilgreindur fjöldi skaðaminnkandi plássa í vímuefnameðferð. Jafnframt að innan meðferðarkerfisins verði komið á sérstakri gátt til að taka á móti fólki með tvígreiningu og/eða fjölþættan vanda.
Staða: Ekki hafinn undirbúningur.
Virkni, vinna, dagþjónusta.
Tillagan felur í sér að samhliða stefnumótun og innleiðingu á HF-hugmyndfræðinni verði unnið að innleiðingu á lágþröskuldavinnu eða virkni.
Staða: Ekki hafinn undirbúningur.
Hugtakanotkun.
Tillagan felur í sér að við fylgjum nágrannaþjóðum okkar í orðalagi og tölum um markhópinn sem heimilislaust fólk. Það þýðir hins vegar að stundum verðum við að lýsa nánar hvaða undirhóp heimilislauss fólks verið er að fjalla um.
Staða: Lokið.
Það sem hefur áunnist frá því að hópurinn lauk störfum í desember 2019 er að gerð hefur verið breyting á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, varðandi neyslurými en þær breytingar fela í sér að embætti landlæknis getur heimilað sveitarfélagi að stofna og reka neyslurými þar sem heimilt er að neyta ávana- og fíkniefna. Embætti landlæknis hefur gefið út starfsleyfi til Reykjavíkurborgar vegna reksturs neyslurýmis og hefur neyslurýmið Ylja nú verið rekið í tæpt ár. Heimahjúkrun Reykjavíkurborgar hefur gert samning við Sjúkratryggingar Íslands um heilbrigðisþjónustu á vettvangi við heimilislaust fólk með flóknar þjónustuþarfir. Þá hafa heilbrigðisráðuneytið og félags- og vinnumarkaðsráðuneytið verið í samstarfi um að skoða leiðir til að koma á sérhæfðum hjúkrunarrýmum fyrir markhópinn en niðurstaða hefur ekki fengist í það.
Þegar Covid-19 faraldurinn hófst í mars 2020 urðu áherslur með tilliti til þessa markhóps aðrar, m.a. til að tryggja fjarlægðarmörk, sóttkví og einangrun eftir atvikum. Félagsmálaráðuneytið fjármagnaði m.a. tímabundið neyðarskýli fyrir heimilislausa með fjölþættan vanda en með því var unnt að tryggja neyðarskýli fyrir markhópinn þar sem sóttvararreglur voru tryggðar á meðan á Covid-19 stóð. Jafnframt gerði ráðuneytið samning við Reykjavíkurborg um neyðarhúsnæði og þjónustuúrræði, m.a. til að auka stuðning og þjónustu við heimilislausa einstaklinga með fjölþættan vanda. Tvenns konar neyðarhúsnæði var sett á laggirnar á grundvelli samningsins, annars vegar neyðarhúsnæði fyrir heimilislausar konur með fjölþættan vanda og hins vegar tímabundið neyðarhúsnæði vegna Covid-19 fyrir þá sem ekki áttu í nein hús að venda.
2. Hvernig hyggst ráðuneytið beita sér fyrir uppbyggingu húsnæðis fyrir heimilislaust fólk?
Í forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands sem tók gildi 1. febrúar 2022 segir m.a. að undir félags- og vinnumarkaðsráðuneyti heyri félags- og fjölskyldumál, þar á meðal félagsleg aðstoð og félagsþjónusta sveitarfélaga, að frátöldum málefnum barna og ungmenna. Þá segir í forsetaúrskurðinum að undir innviðaráðuneyti heyri húsnæðis- og mannvirkjamál, þar á meðal húsaleigumál og húsnæðisbætur.
Skv. 45. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, skulu sveitarstjórnir, eftir því sem kostur er og þörf er á, tryggja framboð af leiguhúsnæði handa þeim einstaklingum sem ekki eru á annan hátt færir um að sjá sér fyrir húsnæði.
Með breytingu á lögum um húsnæðismál, nr. 44/1998, sem gerðar voru árið 2018 er skerpt á hlutverki og skyldum sveitarfélaga við að greina þörf fyrir íbúðarhúsnæði í sveitarfélaginu með tilliti til mismunandi búsetuforma. Þá er kveðið á um að sveitarfélög skuli leysa úr húsnæðisþörf einstaklinga í sveitarfélaginu og eiga frumkvæði að því að aflað verði húsnæðis til að koma til móts við þau sem þurfa aðstoð í húsnæðismálum. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun heldur utan um og aðstoðar sveitarfélögin við gerð húsnæðisáætlana en hlutverk húsnæðisáætlana er að draga fram mynd af því hver staða húsnæðismála er í hverju sveitarfélagi fyrir sig, greina framboð og eftirspurn eftir margvíslegum húsnæðisformum og setja fram áætlun um hvernig sveitarfélagið ætlar að mæta húsnæðisþörf heimila, bæði til skemmri og lengri tíma. Meginmarkmið með gerð húsnæðisáætlana er því að stuðla að auknu húsnæðisöryggi heimilanna.
Samkvæmt ofangreindu er það á forræði sveitarfélaga að tryggja framboð af húsnæði fyrir íbúa sína samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991. Þau lög eru hins vegar hluti stjórnarmálefnum félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins sem samkvæmt forsetaúrskurði og húsnæðis- og mannvirkjamál, þ.m.t. húsnæðisáætlanir sveitarfélaga, heyra undir innviðaráðuneytið.
Eins og áður sagði er vilji til þess af hálfu félags- og vinnumarkaðsráðuneytis að hefja vinnu á grundvelli áðurnefndrar tillögu um húsnæðismál í samstarfi við innviðaráðuneytið og sveitarfélög.
