Ferill 194. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
155. löggjafarþing 2024–2025.
Þingskjal 195 — 194. mál.
Frumvarp til stjórnarskipunarlaga
um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum (lækkun kosningaaldurs).
Flm.: Andrés Ingi Jónsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Gísli Rafn Ólafsson, Halldóra Mogensen, Jóhann Páll Jóhannsson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir.
1. gr.
2. gr.
3. gr.
4. gr.
1. Í stað orðanna „18 ára“ í a-lið 1. mgr. 4. gr. laganna kemur: 16 ára.
2. Á eftir orðunum „kosningarrétt í sveitarfélagi skv. 4. gr.“ í 2. mgr. 6. gr. laganna kemur: er 18 ára eða eldri.
3. Á eftir c-lið 1. mgr. 14. gr. laganna kemur nýr stafliður, svohljóðandi: tryggja að nýir kjósendur fái viðeigandi fræðslu um þátttöku í kosningum.
4. Í stað orðanna „allir kjósendur eru í kjöri nema þeir“ í b-lið 1. mgr. 49. gr. laganna kemur: öll þau sem hafa kjörgengi skv. 4. gr. nema þau.
5. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi:
Ráðherra skal koma til framkvæmdar markvissum aðgerðum til að auka fræðslu á sviði lýðræðis og samfélagslegrar virkni á öllum skólastigum og styðja við grasrótarstarf ungmenna þar sem þau læra að hafa áhrif á samfélagið á sínum eigin forsendum. Ráðherra skal gefa Alþingi skýrslu að afloknum fyrstu kosningum þar sem einstaklingar 16 ára og eldri hafa kosningarrétt um aðgerðir sem gripið var til í samræmi við grein þessa.
Greinargerð.
Frumvarp þetta var síðast lagt fram á 151. löggjafarþingi ( 188. mál) og er nú endurflutt með breytingum sem komu fram í frumvarpi á 154. löggjafarþingi (185. mál) er sneri eingöngu að lækkun kosningaaldurs í sveitarstjórnarkosningum. Með frumvarpi þessu er lagt til að ungu fólki verði veitt tækifæri til þess að taka virkan þátt í mótun samfélagsins síns og styrkja þar með lýðræðið. Verði frumvarpið samþykkt mun kosningaaldur lækka úr 18 árum í 16 ár þó að kjörgengi muni áfram miðast við 18 ár. Ákall um lækkun kosningaaldurs hefur lengi heyrst frá hagsmunasamtökum ungs fólks, til að mynda hefur ungmennaráð UMFÍ ítrekað ályktað um mikilvægi lægri kosningaaldurs og Landssamband ungmennafélaga hefur í baráttu sinni fyrir lýðræðisumbótum lengi beitt sér fyrir lækkun kosningaaldurs. Þetta hefur haft áhrif á samfélagsumræðuna sem birtist m.a. í því að lækkun kosningaaldurs hefur verið til umræðu á vettvangi Alþingis frá því að Hlynur Hallsson og Kolbrún Halldórsdóttir lögðu fram þingsályktunartillögu þess efnis (514. mál á 133. löggjafarþingi). Síðan hafa frumvörp sem miða að lækkun kosningaaldurs verið lögð fram í ólíkum myndum en ekki náð fram að ganga.
Lýðræðisbylting ungs fólks.
Ungt fólk víðs vegar um heim hefur í síauknum mæli krafist þess að réttur þess til þátttöku í lýðræðissamfélaginu sem það lifir og hrærist í sé viðurkenndur. Síðastliðin ár hafa rök fyrir lækkun kosningaaldurs hlotið sífellt breiðari og sterkari hljómgrunn. Austurríki var fyrst til að stíga það formlega skref að taka upp 16 ára kosningaaldur og hafa nokkur lönd fylgt í kjölfarið, t.d. Malta og Skotland, en í hinu síðarnefnda er miðað við 16 ár í þjóðaratkvæðagreiðslum og sveitarstjórnarkosningum. Við síðustu kosningar til Evrópuþingsins í júní 2024 miðaðist kosningarrétturinn við 16 ára aldur í Belgíu og Þýskalandi til viðbótar Austurríki og Möltu, þar sem almennur kosningaaldur er 16 ár. Þá er kosningaaldur 17 ár í Grikklandi. Umræður um lækkun kosningaaldurs eiga sér stað í fjölda ríkja til viðbótar.
Ör tækniþróun á undanförnum árum hefur átt þátt í því að auka möguleika ungs fólks til að hafa áhrif á valdhafa. Með tilkomu samfélagsmiðla hefur orðið auðveldara að skipuleggja róttækt grasrótarstarf og grípa til aðgerða á eigin forsendum og út frá eigin sannfæringu. Byltingar á við #Skolstrejk, #MeToo, #FreeTheNipple og #MahsaAmini sýna svart á hvítu hverju slíkt grasrótarstarf getur áorkað og að ungt fólk er fullfært um að láta rödd sína heyrast og knýja á um aðgerðir í þágu réttlætis þegar stjórnvöld bregðast skyldum sínum á einn eða annan hátt. Einnig má nefna nýlegt kjör forseta Íslands í þessu samhengi. Sá frambjóðandi sem varð hlutskarpastur lagði ríka áherslu á raunverulega samvinnu við ungt fólk, bæði með því að tala beint til þess, nýta sér samfélagsmiðla á markvissan hátt og opna sérstaka kosningamiðstöð sem var rekin af og beint að ungu fólki. Það reyndist vera henni vænlegt til árangurs.
Á undanförnum árum hefur í auknum mæli verið leitað sjónarmiða ungs fólks með formlegum hætti við stefnumótun stjórnvalda. Nærtækast er að benda á ungmennaráð sem starfrækt eru í mörgum sveitarfélögum og veita kjörnum fulltrúum og embættismönnum bæði aðhald og mikilvæga innsýn í aðstæður barna og ungmenna. Þá hefur tækifærið verið nýtt við verkefni á sviði íbúalýðræðis til að draga að borðinu breiðari hóp en þann sem kominn er á fullorðinsár — t.d. var kosningaaldur í verkefninu Hverfið mitt hjá Reykjavíkurborg 16 ár frá upphafi þess árið 2011, en nýlega lækkaður í 15 ár í samræmi við ungmennaráð Reykjavíkur. Við breytingu á sveitarstjórnarlögum árið 2022 var sett inn ákvæði um að sveitarstjórn sé heimilt að samþykkja að 16 ára og eldri megi kjósa í íbúakosningum. Sveitarfélagið Hornafjörður reið á vaðið og nýtti þetta ákvæði í íbúakosningum um aðal- og deiliskipulag um þéttingu byggðar í Innbæ á Höfn. Stuttu síðar var hafður 16 ára kosningaaldur við íbúakosningar um sameiningu Vesturbyggðar og Tálknafjarðar. Þótt slíkt framtak sé jákvætt í þeim skilningi að það opnar fyrir möguleika yngri einstaklinga til að njóta kosningarréttar í einhverri mynd þá er bagalegt að skilyrða þann rétt við sérstaka ákvörðun í hverju tilviki fyrir sig.
Réttindi barna kalla á aukna aðkomu.
Lækkun kosningaaldurs er í anda barnasáttmálans sem tryggir börnum rétt til að tjá skoðanir sínar í öllum málum er þau varða. Sú skylda sem hvílir á stjórnvöldum hvað það varðar vex með þroska og aldri barna. Í ljósi þess að Ísland hefur stigið það mikilvæga skref að lögfesta barnasáttmálann fer vel á því að þau elstu í þeim hópi sem barnasáttmálinn nær til fái formleg verkfæri til að ganga á eftir því að réttindi þeirra sjálfra og þeirra sem eru þeim yngri séu virt. Þannig þarf stjórnmálafólk að standa skýr skil á baráttu sinni í þágu barna þegar að kosningum kemur.
Flutningsfólk leggur áherslu á að samþykkt frumvarpsins þarf að fylgja eftir með markvissum og vel fjármögnuðum aðgerðum til að auðvelda þessum nýja hópi kjósenda þátttöku í kosningum. Slíkar aðgerðir geta falið í sér aukna fræðslu á sviði lýðræðis og samfélagslegrar virkni á öllum skólastigum, stuðning við grasrótarstarf ungmenna þar sem þau reyna að hafa áhrif á samfélagið á sínum eigin forsendum, og tryggingu þess að nýir kjósendur fái viðeigandi fræðslu um þátttöku í kosningum. Við umfjöllun um lækkun kosningaaldurs á fyrri löggjafarþingum hefur verið bent á að lengi hafi verið þörf á metnaðarfullum aðgerðum til að styrkja lýðræðisvitund fyrstu kjósenda og til valdeflingar ungs fólks, aðgerðum sem eru nauðsynlegar óháð þeim breytingum sem hér eru lagðar til, en slík skref er hægt að stíga samhliða lækkun kosningaaldurs og sem hluta af undirbúningi fyrir næstu kosningar eftir gildistöku breytinganna.
Ungt fólk hefur löngum þurft að þola lýðræðishalla hvað varðar aðkomu að vali á kjörnum fulltrúum og vægi á framboðslistum stjórnmálasamtaka. Lækkun kosningaaldurs myndi styrkja rödd ungu kynslóðarinnar, leiðrétta þennan lýðræðishalla og auðga stjórnmálin með nýjum hugmyndum. Ísland myndi með lækkun kosningaaldurs skipa sér í hóp þeirra ríkja þar sem ekki er einungis kallað eftir sjónarmiðum ungs fólks til málamynda heldur væri því veittur formlegur og fullur aðgangur að lýðræðinu til jafns við fullorðna.
