Ferill 215. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
155. löggjafarþing 2024–2025.
Þingskjal 216 — 215. mál.
Tillaga til þingsályktunar
um ókeypis getnaðarvarnir fyrir einstaklinga yngri en 25 ára.
Flm.: Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Stefán Vagn Stefánsson, Ágúst Bjarni Garðarsson, Gísli Rafn Ólafsson.
Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að gera getnaðarvarnir aðgengilegar einstaklingum undir 25 ára þeim að kostnaðarlausu.
Greinargerð.
Kynheilbrigði er hluti af lýðheilsu þjóðarinnar. Notkun getnaðarvarna skiptir miklu máli í því samhengi því að þær gefa einstaklingum tækifæri á því að hafa meiri stjórn á sínu eigin lífi.
Bágar fjárhagslegar aðstæður geta komið í veg fyrir að ungt fólk noti getnaðarvarnir, sérstaklega dýrari gerðir þeirra sem teljast bera meiri árangur til lengri tíma. Ungt fólk á að eiga kost á því að nota getnaðarvarnir án þess að hafa áhyggjur af kostnaði. Til eru sögur af einstaklingum sem kjósa að sleppa getnaðarvörnum til að spara pening. Fjárhagur ungs fólks er oft mismunandi eftir mánuðum. Suma mánuði kemur fyrir að peningaskortur neyði ungt fólk til að hagræða. Þá verða getnaðarvarnir oft fyrir valinu, sem bitnar á kynheilbrigði. Pillan, lykkjan, traustir smokkar eða hvaða önnur getnaðarvörn sem verður fyrir valinu á að vera aðgengileg ungu fólki. Flutningsmenn telja að með samþykkt þingsályktunartillögu þessarar verði ungt fólk gripið með tilheyrandi jákvæðum áhrifum á almennt kynheilbrigði og lýðheilsu þjóðarinnar.
Getnaðarvarnir eru ókeypis í fjölda ríkja, en það er mismunandi hvaða verjur eru aðgengilegar fólki að kostnaðarlausu og hverjum þær eru aðgengilegar með tilliti til aldurs, kyns o.fl. Innan Evrópu eru getnaðarvarnir aðgengilegar ungmennum þeim að kostnaðarlausu, þar á meðal í Þýskalandi, Belgíu, Hollandi, Noregi, Bretlandi og Frakklandi. Í þessu samhengi má líta til Frakklands, sem nýlega hefur gert getnaðarvarnir ókeypis fyrir konur undir 25 ára aldri. Meðal röksemda ríkisstjórnar Frakklands fyrir þeirri aðgerð eru áhyggjur um að konur hætti að nota getnaðarvarnir af fjárhagslegum aðstæðum.
Kynsjúkdómar eru margir og mismunandi en eiga það allir sameiginlegt að berast milli fólks við kynmök og vera skaðlegir heilsu fólks. Til eru yfir 30 kynsjúkdómar en þeir algengustu á Íslandi eru kynfæravörtur, kynfæraáblástur og klamydía. Aðrir kynsjúkdómar, sem eru ekki eins útbreiddir, eru t.d. HIV, lifrarbólga B, lekandi, sárasótt, tríkómónassýking, flatlús og kláðamaur.
Í umsögn sem barst frá sóttvarnalækni um tillöguna á 154. löggjafarþingi kemur fram að það sé áhyggjuefni að tilfellum kynsjúkdóma hefur fjölgað töluvert síðustu ár, sérstaklega lekandatilfellum. Lekandi er tilkynningarskyldur sjúkdómur og frá árinu 2018 hefur fjöldi greindra tilfella lekanda á Íslandi næstum þrefaldast (180% aukning) og mest aukning milli ára varð síðastliðin tvö ár. Milli áranna 2022 og 2023 (til og með október 2023) varð næstum tvöföldun á lekandatilfellum (tæplega 90% aukning). Lekandi er alvarleg bakteríusýking sem getur haft slæmar afleiðingar fyrir sýktan einstakling bæði hvað varðar kynheilbrigöi og vegna fylgikvilla. Þessi þróun er áhyggjuefni og ítrekar þörf á auknum forvörnum og úrræðum með það að markmiði að auka kynheilbrigði ungs fólks. Í umsögninni kemur einnig fram að sýklalyfjaónæmi lekandabakteríunnar er aukið áhyggjuefni. Vitað er að smokkar draga úr smiti kynsjúkdómanna lekanda og klamydíu séu þeir rétt notaðir.
Ásamt þessu birti World Health Organization (WHO) skýrslu síðastliðinn ágúst um kynheilbrigði ungmenna í Evrópu. Þar kemur fram að notkun getnaðarvarna meðal ungmenna í Evrópu hefur minnkað umtalsvert síðustu tíu ár. Þá kemur fram að notkun smokka og/eða getnaðarvarnarpilla fari minnkandi þannig að þriðjungur ungmenna sem tóku þátt í könnun sem skýrslan miðar við hafi notað hvoruga getnaðarvörnina í síðustu samförum. Flutningsmenn álykta af niðurstöðum skýrslunnar að bakslag hafi orðið í kynheilbrigði ungmenna, sem getur leitt til ýmissa vandamála síðar bæði í þeirra lífi og fyrir samfélagið allt. Í skýrslunni kallar Evrópuskrifstofa WHO eftir aðgerðum frá stjórnvöldum, menntakerfinu og heilbrigðiskerfinu til að sporna við þeirri þróun sem blasir við samkvæmt framangreindri skýrslu.
Algengustu kynsjúkdómarnir smitast með bakteríum. Þá er hægt að meðhöndla að fullu með lyfjum og/eða annarri meðferð. Hins vegar eru einnig til kynsjúkdómar sem smitast með veirum. Þeir geta reynst hættulegir ef þeir eru ekki meðhöndlaðir tímanlega og á réttan hátt. Þeir reynast almennt ólæknandi. Þá kemur einungis til greina að draga úr einkennum og hindra framgang þeirra tímabundið. Kynsjúkdómar dreifast auðveldlega milli einstaklinga við samfarir og það getur tekið langan tíma uns einkenni þeirra koma í ljós. Stundum koma þau aldrei í ljós á áberandi hátt og því þurfa einstaklingar að huga að kynheilbrigði í hvívetna, nota verjur og fara reglulega í skoðun ef tilefni er til þess. Greinilegur munur er á fjölda klamydíusmita fyrir og eftir 25 ára aldur samkvæmt tölum á vef sóttvarnalæknis þar sem fjöldi tilvika er rakinn síðustu 20 ár, og því telja flutningsmenn ástæðu til þess að miða við þann aldur. Einnig er vert að minnast á skýrslu alþjóðlegu rannsóknarinnar Heilsa og líðan skólabarna (e. Health Behaviour in School Aged Children), sem gerð hefur verið hér á landi frá árinu 2006. Þar kom fram í síðustu könnun að á meðal 15 ára ungmenna í Evrópu og Norður Ameríku segist einn af hverjum fjórum strákum og ein af hverjum sex stelpum hafa stundað kynlíf. Þar kemur þó einnig fram að notkun getnaðarvarna hafi farið minnkandi síðastliðið ár, sem er áhyggjuefni.
Kynsjúkdómur getur haft neikvæð áhrif á lífsgæði einstaklings til lífstíðar. Sumir þeirra fylgja viðkomandi um alla ævi. Þeir geta leitt til ófrjósemi og ýmissa veikinda. Sem dæmi er talið að klamydía sé ein algengasta ástæða ófrjósemi meðal ungs fólks. Það er mikilvægt lýðheilsumál að spornað sé við útbreiðslu kynsjúkdóma eftir fremsta megni.
Hætta á kynsjúkdómasmiti fylgir kynlífi. Einnig fylgja kynlífi ávallt líkur á barneignum. Til að koma í veg fyrir þungun eru til ýmsar gerðir getnaðarvarna. Smokkurinn, pillan, lykkjan, hettan, stafurinn, sprautan, hringurinn o.fl. eru getnaðarvarnir sem hannaðar eru til að koma í veg fyrir þungun þegar viðkomandi vill minnka líkur á henni. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að einstaklingur notar getnaðarvarnir, en þær varða almennt barneignir. Einstaklingur hefur ýmist ekki áhuga á barneignum, a.m.k. á ákveðnu tímabili, telur sig ekki tilbúinn til barneigna eða telur sig ekki hafa burði til að veita barni þau lífsgæði sem hann vill geta veitt. Almennt tengist það ungum aldri, en notkun getnaðarvarna er algengust meðal ungs fólks.
Ráðherra verður falið að útfæra efni þingsályktunartillögunnar nánar, m.a. með tilliti til takmarkana og þeirra staða þar sem getnaðarvarnir yrðu aðgengilegar einstaklingum yngri en 25 ára þeim að kostnaðarlausu. Með takmörkunum er aðallega átt við afhendingu smokka, þ.e. að einstaklingur geti ekki komið og óskað eftir þúsundum smokka á einu bretti.
Flutningsmenn tillögu þessarar telja að ungt fólk eigi að geta stuðlað að kynheilbrigði og spornað við óskipulögðum barneignum án þess að þurfa að hafa fjárhagslegar áhyggjur.
