Ferill 563. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1042 — 563. mál.
Svar
umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra við fyrirspurn frá Ingvari Þóroddssyni um stöðu og framtíð útboðsverkefnis Náttúrufræðistofnunar um loftmyndatöku af Íslandi.
Almennt um loftmyndir af Íslandi og önnur fjarkönnunargögn.
Loftmyndir og fjarkönnunargögn teljast til grundvallargagna samfélagsins á fjölmörgum sviðum og því er mikilvægt að íslenska ríkið hafi fullan aðgang að og yfirráð yfir frumgögnum, sérstaklega þegar kemur að náttúruvá og öryggis- og varnarsamstarfi. Mikilvægi loftmynda og fjarkönnunargagna á ekki aðeins við á Íslandi; fjarkönnunarmyndir, þar á meðal loftmyndir, eru einnig skilgreindar sem lykillandfræðigrunngögn Evrópusambandsins samkvæmt reglugerð um mjög verðmæt gagnasöfn (e. high value datasets, HVD). Jafnframt er vísað til þeirra í lögum um endurnotkun opinberra upplýsinga, nr. 45/2018, með breytingum 30. apríl 2024 (sjá: www.althingi.is/altext/154/s/1621.html).
Í flestum nágrannaríkjum eru lykilgrunngögn um landið, svo sem loftmyndir, í vörslu hins opinbera. Að öðrum kosti getur aðgengi að slíkum gögnum ráðist af viðskiptalegum ákvörðunum, eignarhaldi eða öðrum aðstæðum sem hið opinbera hefur ekki stjórn á. Slík gögn eru afar mikilvæg fyrir almannavarnir, viðbragð við náttúruvá, skipulags- og umhverfismál, sem og öryggis- og varnarsjónarmið í víðtækum skilningi, þar á meðal sjálfstæði ríkisins hvað varðar aðgang að grunnupplýsingum um landið. Við framkvæmd þessara verkefna er jafnframt horft til laga nr. 44/2011, um grunngerð fyrir stafrænar landupplýsingar (sjá: www.althingi.is/lagas/157a/2011044.html). Samkvæmt þeim lögum er markmið stjórnvalda að tryggja samfelld, áreiðanleg og aðgengileg grunngögn um landið, sem nýtast jafnt opinberum aðilum, atvinnulífi og almenningi.
Aðgengi að grunngögnum um landið, svo sem loftmyndum, hefur verulega þýðingu fyrir jafnræði í samfélaginu. Slík gögn eru grundvallarforsenda fyrir þátttöku jaðarhópa, smærri sveitarfélaga, frjálsra félagasamtaka, frumkvöðla og minni fyrirtækja í skipulags-, rannsóknar- og þróunarverkefnum sem ella væru þeim torveld eða ómöguleg.
1. Hefur verið gerð úttekt á framgangi mála nú þegar yfir tvö ár eru liðin síðan verktaki hóf störf við útboðsverkefni Náttúrufræðistofnunar um loftmyndatöku af Íslandi?
Árið 2019 var Landmælingum Íslands falið af umhverfis- og auðlindaráðuneytinu að undirbúa útboð á loftmyndaþekju af landinu til að tryggja jafnan aðgang opinberra aðila að slíkum gögnum. Ráðuneytið gerði árið 2021 samning um aðgang að loftmyndagrunni fyrir hönd ríkisstofnana en sá samningur reyndist að mati Ríkiskaupa útboðsskyldur samkvæmt lögum um opinber innkaup.
Til að tryggja virka samkeppni við öflun slíkra gagna var taka loftmynda af öllu landinu á árunum 2024–2026 boðin út á EES-svæðinu, í samræmi við gildandi reglur um opinber innkaup. Útboðið var auglýst 23. desember 2023, að undangenginni ítarlegri þarfagreiningu og samráði við bæði innlenda og erlenda hagaðila. Með þessu fyrirkomulagi er tryggt að:
* öflun loftmynda fari fram á samkeppnismarkaði,
* jafnræði bjóðenda sé tryggt,
* að hið opinbera nýti þá sérþekkingu og hagkvæmni sem er til staðar hjá einkaaðilum.
Útboðið var auglýst í desember 2023 og bárust fjögur tilboð frá erlendum aðilum, þar sem lægsta tilboð nam 234 milljónum króna. Gert er ráð fyrir að verkefnið taki 3–5 ár. Engin íslensk fyrirtæki buðu í verkið. Markmið verkefnisins er að afla nákvæmra loftmynda af öllu landinu og byggja upp heildstætt loftmyndakort. Myndir eru teknar í 25x25 cm upplausn fyrir landið allt, en í 10x10 cm upplausn á höfuðborgarsvæðinu og við Keflavíkurflugvöll. Gögnin verða aðgengileg öllum án endurgjalds í gegnum kortasjár og vefþjónustur.
Framgangur verkefnisins er metinn reglulega á grundvelli samningsskilmála og verkáætlana. Samkvæmt stöðuyfirliti frá sumrinu 2025 hafa verið teknar um 7.245 myndir sem ná yfir um 17.000 km². Jafnframt hafa ný gögn þegar verið birt opinberlega í kortasjá Náttúrufræðistofnunar (Kortaglugga), m.a. loftmyndir af Austfjörðum, Öræfum, hálendinu á Norðausturlandi og umbrotasvæði á Reykjanesskaga. Þessi framkvæmd staðfestir að verkefnið skilar niðurstöðum jafnóðum og gagnaöflun fer fram og bæði er hægt að skoða gögnin á vefsjá og hala niður frumgögnum án endurgjalds. Verkefnið er því komið í virka framkvæmd og gengur samkvæmt áætlun, með eðlilegum fyrirvörum vegna veðurfars. Verktíminn er nú um það bil hálfnaður miðað við áætlaðan tímaramma.
2. Hefur árangur verktakans sem samið var við verið borinn saman við þann árangur sem innlendir einkaaðilar sem sérhæfa sig í loftmyndatökum hafa náð á sama tímabili?
Við undirbúning verkefnisins var m.a. tekið mið af stöðu markaðarins hér á landi. Hins vegar verður að hafa í huga að um var að ræða opið útboð á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem öllum hæfum aðilum, innlendum sem erlendum, var gefinn kostur á að taka þátt á jafnræðisgrundvelli í samræmi við lög um opinber innkaup. Markmið útboðsins var að tryggja jafnræði, gagnsæi og hagkvæmni og var val á verktaka byggt á þeim matsviðmiðum sem fram komu í útboðsgögnum. Árangur verktakans er því metinn á grundvelli þeirra skilyrða og gæðaviðmiða sem þar voru skilgreind í útboðsgögnum. Af þeirri ástæðu eru ekki forsendur til að bera saman árangur verktaka við aðra aðila sem ekki tóku þátt í sama útboði eða unnu ekki samkvæmt sömu skilmálum.
3. Hefur verið gert kostnaðarmat á viðhaldi og uppfærslu kortagagnagrunnsins eftir að upphaflegu verkefni lýkur? Ef svo er, hver var niðurstaða kostnaðarmatsins?
Áætlaður kostnaður á hverju fimm ára tímabili, þ.m.t. myndataka, úrvinnsla og miðlun, er um 350 milljónir króna. Þetta er verulega lægri kostnaður en áætlaður kostnaður við áframhaldandi aðgang að gögnum frá íslenskum einkaaðilum, sem hefði numið um 700 milljónum króna á sama tímabili. Til viðbótar myndi íslenska ríkið ekki eignast gögnin og öll réttindi þeirra til framtíðar. Verkefnið skilar því bæði beinum fjárhagslegum sparnaði og verulegum langtímaávinningi fyrir samfélagið. Gert er ráð fyrir að um 20% landsins verði uppfært árlega eftir að fullri þekju hefur verið náð og að árlegur kostnaður við það verði um 80 millj. kr.
4. Hyggst ráðherra halda verkefninu áfram þegar gildandi samningi lýkur eða kemur til greina að endurskoða umfang þess eða leggja verkefnið alfarið af?
Verkefnið er mikilvægur liður í stefnu stjórnvalda um að tryggja aðgang að lykilgögnum fyrir samfélagið. Það styður við ákvarðanatöku, m.a. á sviðum náttúruvár, skipulags, loftslagsmála, náttúruverndar og öryggis. Verkefnið er einnig í samræmi við lög nr. 45/2018, um endurnot opinberra upplýsinga og lög nr. 44/2011, um grunngerð fyrir stafrænar landupplýsingar (INSPIRE). Markmið þeirra laga er að tryggja opið og frjálst aðgengi að lykilgögnum samfélagsins. Loftmyndir eru hluti af slíkum gögnum og með verkefninu er tryggt að gögnin verði í eigu ríkisins og aðgengileg öllum án endurgjalds.
Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að verkefnið er bæði nauðsynlegt og stefnumótandi mikilvægt. Það styrkir innviði ríkisins, eykur gagnsæi og stuðlar að hagkvæmari nýtingu opinberra fjármuna. Einnig er mikilvægt að horfa til víðtæks samfélagslegs, hagræns og umhverfislegs ávinnings þar sem opinn aðgangur stuðlar m.a. að nýsköpun og aukinni verðmætasköpun. Ákvörðun um framhald verkefnisins mun byggjast á áframhaldandi mati en fyrirliggjandi gögn benda til þess að verkefnið sé bæði árangursríkt og vel rökstutt þó að vissulega sé árangur m.a. bundinn við veður, skýjafar og snjóalög þegar myndatökutímabil stendur yfir.
