Ferill 172. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 266 — 172. mál.
Svar
heilbrigðisráðherra við fyrirspurn frá Ingibjörgu Isaksen um fyrsta og annars stigs þjónustu innan heilbrigðiskerfisins.
1. Hvaða úrræði teljast til fyrsta og annars stigs þjónustu innan heilbrigðiskerfisins og eru í þágu barna og foreldra, svo sem námskeið, ráðgjöf og stuðningsverkefni? Svar óskast sundurliðað eftir landshlutum og heilbrigðisstofnunum.
Í 4. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, er fyrsta stigs heilbrigðisþjónusta skilgreind sem heilsugæsla, heilsuvernd og forvarnir, bráða- og slysamóttaka og önnur heilbrigðisþjónusta á vegum heilsugæslustöðva, auk þjónustu og hjúkrunar á hjúkrunarheimilum, í hjúkrunar- og dvalarrýmum stofnana og í dagdvöl.
Fyrsta stigs heilbrigðisþjónusta felur þannig í sér grunnþjónustu á borð við heilsugæslu, heilsuvernd, forvarnir og bráðaþjónustu sem veitt er af læknum, hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum. Undanfarin ár hefur orðið aukning á aðkomu annarra sérhæfðra fagstétta innan heilsugæslunnar, svo sem klínískra sálfræðinga, félagsráðgjafa og geðhjúkrunarfræðinga. Þjónustan á þessu stigi nær einnig til fræðslu og forvarna sem miða að því að draga úr líkum á þróun vanda eða áhættuhegðunar hjá börnum og ungmennum.
Í sömu lagagrein er annars stigs heilbrigðisþjónusta skilgreind sem þjónusta sem veitt er á sjúkrahúsum, heilbrigðisstofnunum og starfstofum heilbrigðisstarfsmanna samkvæmt ákvörðun ráðherra eða samningum við Sjúkratryggingar Íslands og sem ekki telst til þjónustu heilsugæslu. Annars stigs heilbrigðisþjónustu er m.a. ætlað að mæta þörfum barna og ungmenna með flóknari heilbrigðisvanda, m.a. vegna geðrænna áskorana, þar sem þverfagleg nálgun og samhæfð eftirfylgd eru lykilatriði.
Heilsugæslur sinna því víðtækri þjónustu í þágu barna og foreldra um allt land. Sú þjónusta nær til meðgönguverndar, ung- og smábarnaverndar, skólaheilsugæslu og sálfræði- og ráðgjafarþjónustu innan heilsugæslustöðva.
Meðgönguvernd stendur barnshafandi konum/foreldrum til boða á heilsugæslustöð þeim að kostnaðarlausu. Um er að ræða reglulegar skoðanir og viðtöl við ljósmóður í samvinnu við heimilislækna í 7–10 skipti frá upphafi meðgöngu og fram að fæðingu. Markmið meðgönguverndar er að stuðla að heilbrigði fjölskyldunnar, veita faglega umönnun, fræðslu, stuðning og ráðgjöf, greina áhættuþætti og bregðast við þeim. Auk þess er veitt fræðsla um barneignarferlið. Þá eru eftirfarandi námskeið tengd meðgönguvernd í boði á vegum Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins:
* Andleg líðan á meðgöngu (staðnámskeið).
* Fræðsla um brjóstagjöf (fjarnámskeið á Teams).
* Undirbúningur fæðingar (fjarnámskeið á Teams).
Eftir fæðingu stendur fjölskyldu til boða heimaþjónusta ljósmóður fyrstu tíu dagana. Mismunandi er eftir byggðarlögum hvort þar sé ljósmóðir sem veitir slíka þjónustu. Í heimaþjónustu býður ljósmóðir fjölskyldunni ráðgjöf, stuðning og fræðslu eftir þörfum fjölskyldunnar og samkvæmt faglegum leiðbeiningum frá embætti landlæknis.
Ung- og smábarnavernd er hornsteinn í heilsuvernd barna og foreldra. Þjónustan felur í sér heilsuvernd og forvarnir, skimun, bólusetningar og snemmtæka íhlutun, auk fræðslu og ráðgjafar til foreldra. Um er að ræða heimavitjanir fyrstu vikur eftir fæðingu og heilsufarsskoðanir barna frá fæðingu til skólaaldurs til að fylgjast með þroska og heilsu barnanna. Foreldrum er veitt t.d. fræðsla og stuðningur um uppeldi, næringu, örvun barna o.fl.
Skólaheilsugæsla í grunn- og framhaldsskólum er hluti af fyrsta stigs heilbrigðisþjónustu og hefur það meginmarkmið að efla heilsu, vellíðan og öryggi nemenda, greina heilsufarsvanda snemma og styðja við foreldra og skólasamfélagið. Í grunnskólum er áhersla á heilsuvernd, skimanir, heilbrigðisfræðslu og ráðgjöf, en í framhaldsskólum er aukin áhersla lögð á geðheilsu, sjálfstæði og forvarnir gegn áhættuhegðun. Skólaheilsugæsla er veitt af hjúkrunarfræðingum í þverfaglegu samstarfi við lækna og sálfræðinga á viðeigandi heilsugæslustöð. Einnig er samstarf við forsjáraðila, skólafólk og aðra fagaðila sem koma að málefnum barna.
Skólahjúkrunarfræðingar veita þjónustu í allmörgum framhaldsskólum landsins. Þar er boðið upp á einstaklingsmiðaða ráðgjöf hjúkrunarfræðinga í framhaldsskólanum sem og fræðslu og ráðgjöf við vægum vanda, svo sem tengdum geðheilbrigði, kynheilbrigði, félagslegum vanda og almennu heilbrigði. Þá er lögð áhersla á einstaklingsmiðaða vegvísun um heilbrigðiskerfið. Þjónustan er nemendum og skólum að kostnaðarlausu.
Talmeinaþjónusta fyrir börn er veitt á vegum skólaþjónustu sveitarfélaga og sjálfstætt starfandi talmeinafræðingum um allt land. Ráðgjöf vegna talmeinaþjónustu fer almennt fram hjá skólaþjónustu sveitarfélaga, en þurfi barn á þjónustu talmeinafræðings að halda fer ráðgjöf og meðferð fram í samstarfi meðferðaraðila, barnsins og foreldra þess, óháð því hvort meðferðin fer fram í skólanum eða á starfsstöð talmeinafræðings.
Í eftirfarandi töflu, sundurliðaðri eftir landshlutum og heilbrigðisstofnunum, má sjá hvaða geðheilbrigðisúrræði teljast til fyrsta og annars stigs heilbrigðisþjónustu.
| Landshluti | Þjónustustig | Lýsing á úrræðum |
| Höfuðborgarsvæðið | Fyrsta stig | Heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu veita geðheilbrigðisþjónustu barna í formi einstaklingsmeðferða, hópmeðferða sem og ráðgjafar við foreldra. Verkefnin varða m.a. kvíða, depurð, reiðivanda og samskiptavanda. Boðið er upp á starfrænu meðferðina FLIKK (ForeldraLausn og Internetmeðferð fyrir Kvíðna Krakka) fyrir foreldra barna á aldrinum 5–12 ára, frá því sumarið 2025 er aðgangur að námskeiðinu opinn óháð búsetu. Sumar stöðvar bjóða reglulega upp á námskeið, svo sem Hjálp fyrir kvíðin börn. |
| Annað stig | Geðheilsumiðstöð barna, sem heyrir undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, hefur það hlutverk að veita þjónustu á landsvísu. Þar fer fram greining og meðferð barna með flókinn geðvanda, m.a. ADHD og einhverfu. Starfsemin skiptist í fjölskylduteymi, ráðgjafar- og meðferðarteymi og greiningarteymi. Þar er veitt einstaklings- og fjölskyldumeðferð, hópmeðferðir (t.d. við kvíða, OCD og ADHD) og fræðsla til foreldra. Auk þess veita sjálfstætt starfandi fagaðilar annars stigs geðheilbrigðisþjónustu, ýmist sem einyrkjar eða sem sérfræðingar á tiltekinni meðferðarmiðstöð. Sú þjónusta er stundum veitt í samstarfi við Sjúkratryggingar Íslands. Sumir sjálfstætt starfandi sálfræðingar starfa samkvæmt rammasamningi sálfræðinga og Sjúkratrygginga Íslands. |
|
| Vesturland | Fyrsta stig | Heilbrigðisstofnun Vesturlands veitir sálfræðiþjónustu fyrir börn með vægan til miðlungs vanda. Boðið er upp á greiningarviðtöl, HAM-meðferð og foreldraráðgjöf. Fjarheilbrigðisþjónusta og hópmeðferðin Hjálp fyrir kvíðin börn eru í boði. |
| Annað stig | Geðheilsumiðstöð barna veitir annars stigs þjónustu í heilbrigðisumdæminu. | |
| Vestfirðir | Samþætt fyrsta og annað stig | Á Heilbrigðisstofnun Vestfjarða starfar geðheilsuteymi barna. Þar er lögð áhersla á hugræna atferlismeðferð, ráðgjöf til foreldra og skóla og listmeðferð. Hópmeðferðir beinast m.a. að lágu sjálfsmati, kvíða og reiði. Geðteymið nýtir fjarheilbrigðisþjónustu í ríkum mæli. Veitt er sálfélagsleg þjónusta, m.a. stuðningsviðtöl og ráðgjöf við börn og foreldra. |
| Norðurland | Fyrsta stig | Heilbrigðisstofnun Norðurlands (HSN) veitir HAM-meðferð við vægum til miðlungs alvarlegum vanda, auk uppeldisráðgjafar og foreldrasamstarfs. Boðið er upp á hópmeðferðir eins og Uppeldi sem virkar – færni til framtíðar og Hjálp fyrir kvíðin börn, auk efnis frá Klókum krökkum og Haltu kúlinu. |
| Annað stig | Geðheilsuteymi barna á HSN sinnir meðferð við flóknum vanda í þverfaglegu samstarfi við skóla og félagsþjónustu. Meðferð felur í sér einstaklingsviðtöl, fjölskyldumeðferð (m.a. ABFT), stuðningsviðtöl og fræðslu. | |
| Austurland | Samþætt fyrsta og annað stig | Heilbrigðisstofnun Austurlands veitir þverfaglega geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn. Sama teymi sinnir einnig annars stigs þjónustu í umdæminu. Veitt er ráðgjöf til foreldra og einstaklingsviðtöl við börn með vægan til miðlungs vanda. Ef um flókinn vanda er að ræða tekur geð- og þroskateymi barna við með lengri og samþættri meðferð. Boðið er upp á hópmeðferðir eins og Haltu kúlinu, Klóka krakka og PEERS-félagsfærninámskeið. |
| Suðurland | Fyrsta stig | Heilbrigðisstofnun Suðurlands veitir sálfræðiþjónustu og fjölskylduráðgjöf vegna kvíða, þunglyndis, hegðunarvanda, svefnvanda og áfalla. Foreldrum er veitt ráðgjöf og boðið upp á foreldramiðaða HAM-meðferð og hópmeðferðina Hjálp fyrir kvíðin börn. |
| Annað stig | Annars stigs þjónusta er veitt í gegnum samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga eða með tilvísun til Geðheilsumiðstöðvar barna. | |
| Suðurnes | Fyrsta stig | Heilbrigðisstofnun Suðurnesja rekur sálfræðiteymi barna sem sinnir meðferð við kvíða, depurð, þunglyndi og öðrum geðrænum vanda. Þar er veittur stuðningur og ráðgjöf til foreldra og samstarf við skóla er fastur liður í starfi. |
| Annað stig | Annars stigs þjónusta er veitt í gegnum samninga við sjálfstætt starfandi sérfræðinga eða með tilvísun til Geðheilsumiðstöðvar barna. |
Ýmis námskeið standa börnum og foreldrum til boða á vegum Geðheilsumiðstöðvar barna:
* Barn verður til – og foreldrar líka (staðnámskeið í Reykjavík).
* Svefnfræðsla fyrir foreldra grunnskólabarna (myndband og glærur aðgengilegar á heimasíðu).
* Uppeldi barna með ADHD (stað- og fjarnámskeið).
* Fræðsla fyrir foreldra einhverfra barna og unglinga (blandað stað- og fjarnámskeið).
* Snillingarnir – sérhannað hópnámskeið fyrir 9–12 ára börn með ADHD (staðnámskeið í Reykjavík).
* Krakkaráðgjöfin – einstaklingsráðgjöf í tilfinningastjórnun, félagsfærni og lausnaleit fyrir börn 9–12 ára með ADHD (staðnámskeið í Reykjavík).
* EDAM-námskeið fyrir einhverfa unglinga. Námskeiðið er fyrir 13–16 ára unglinga á einhverfurófi (staðnámskeið í Reykjavík).
* Meðferð fyrir unglinga með OCD. Meðferðarnámskeið fyrir foreldra og unglinga á aldrinum 13–18 ára (staðnámskeið í Reykjavík).
Ýmis sjálfstætt starfandi fagaðilar bjóða upp á mismunandi námskeið í þágu barna og foreldra.
2. Að hvaða leyti er framboð og gæði þessara úrræða fullnægjandi til að uppfylla þarfir barnafjölskyldna?
Heilsugæslan gegnir lykilhlutverki sem fyrsti viðkomustaður barnafjölskyldna innan heilbrigðiskerfisins. Þar er veitt fjölbreytt þjónusta sem nær til meðgönguverndar, ung- og smábarnaverndar og skólaheilsugæslu. Þá hafa heilsugæslustöðvar víða þróað aukið framboð sálfræði-, félagsráðgjafar- og geðhjúkrunarþjónustu sem sinnir vægum til miðlungs tilfinninga- og hegðunarvanda barna og veitir foreldrum ráðgjöf og stuðning. Þjónustan hefur verið efld með aukinni teymisvinnu, nýtingu fjarheilbrigðislausna og þróun netmeðferða, svo sem FLIKK-verkefnisins (ForeldraLausn og Internetmeðferð fyrir Kvíðna Krakka).
Annars stigs þjónusta miðar að því að mæta þörfum barna og ungmenna með flóknari heilbrigðisvanda. Á höfuðborgarsvæðinu sinnir Geðheilsumiðstöð barna slíkri þjónustu á landsvísu, m.a. með greiningum á ADHD og einhverfu, auk fjölskyldu-, einstaklings- og hópmeðferða. Á landsbyggðinni sinna geðheilsuteymi barna samþættri fyrsta og annars stigs þjónustu, oft í þverfaglegu samstarfi við félagsþjónustu og skóla. Í þeim heilbrigðisumdæmum þar sem slík teymi eru ekki til staðar er vísað til Geðheilsumiðstöðvar barna eða sjálfstætt starfandi sérfræðinga sem starfa samkvæmt rammasamningi við Sjúkratryggingar Íslands.
Framboð og gæði heilbrigðisþjónustu fyrir börn og foreldra eru almennt góð og víðtæk á fyrsta þjónustustigi, en það eru áskoranir varðandi jafnt aðgengi að sérhæfðri þjónustu milli landshluta. Þar sem þverfagleg teymisvinna hefur verið þróuð og samstarf milli heilbrigðis-, félags- og skólaþjónustu er markvisst er þjónustan samfelld og árangursrík.
Helstu áskoranir lúta að skorti á sérfræðingum á landsbyggðinni, mismunandi framboði hópmeðferða og biðlistum í annars stigs þjónustu.
Vert er að taka fram að ráðuneytið vinnur nú að framkvæmd aðgerðar í aðgerðaáætlun geðheilbrigðismála sem miðar að kortlagningu og bættri heildarsýn á aðgengi barna að geðheilbrigðisþjónustu um land allt. Markmið verkefnisins er að tryggja jafnt aðgengi barna og fjölskyldna að viðeigandi þjónustu óháð búsetu og að stuðla að samræmdri og skilvirkri þjónustukeðju milli landshluta. Fyrsta áfanga verkefnisins er lokið og gert er ráð fyrir að skýrsla um stöðu þess og næstu skref verði birt fljótlega.
