Ferill 157. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 551 — 157. mál.
Svar
mennta- og barnamálaráðherra við fyrirspurn frá Jóni Pétri Zimsen um stöðu og árangur í grunnskólum.
1. Hvaða lestrarkennsluaðferð er notuð í grunnskólum landsins? Svar óskast sundurliðað eftir sveitarfélögum.
Aðalnámskrá grunnskóla mælir ekki fyrir um tiltekna lestrarkennsluaðferð í skólum hér á landi og er upplýsingum um kennsluaðferðir í einstökum skólum ekki safnað með kerfisbundnum hætti.
Kennarar og skólar hafa faglegt frelsi til að velja námsefni, kennsluaðferðir og vinnubrögð í samræmi við hæfniviðmið í aðalnámskrám með það að markmiði að nemendur nái þeirri hæfni sem að er stefnt.
Meðal aðgerða í annarri aðgerðaáætlun menntastefnu fyrir árin 2025–2027 undir stoðinni „Gæði í forgrunni“ er aðgerð um bættan námsárangur og samræmdar mælingar. Sú aðgerð felur m.a. í sér að tryggja að allir grunnskólar vinni samkvæmt árangursríkum lestrarkennsluaðferðum á öllum stigum grunnskólans. Á grundvelli þeirrar aðgerðar er fyrirhugað að beina því til grunnskóla að fyrir upphaf skólaárs 2027–2028 liggi fyrir ákvörðun um hvaða lestrarkennsluaðferð skóli ætli að vinna samkvæmt, a.m.k. þegar kemur að yngsta stigi í 1.–4. bekk. Þessar upplýsingar liggja ekki enn fyrir og því er ekki unnt að veita sundurliðað svar eftir sveitarfélögum.
2. Hve stór hluti nemenda í grunnskólum landsins er ekki með íslensku sem móðurmál, þarf sérkennslu með einhverjum hætti eða getur ekki stundað nám í hefðbundnum hópum vegna hegðunarerfiðleika og þarf stuðning af þeim sökum? Svar óskast sundurliðað eftir sveitarfélögum þar sem íbúar eru fleiri en 1.000.
Nemendur með annað móðurmál en íslensku.
Hagstofa Íslands birtir upplýsingar um móðurmál nemenda í grunnskólum fyrir landið allt, höfuðborgarsvæðið og utan höfuðborgarsvæðis en ekki sundurliðaðar eftir sveitarfélögum. Í töflu 1 má sjá þessar tilteknu upplýsingar. Miðað er við íbúafjölda 1. janúar árið 2024.
Tafla 1. Hlutfall nemenda í grunnskólum árið 2024 með annað móðurmál en íslensku.
1
| Hlutfall (%) | |
| Allt landið | 16,2 |
| Höfuðborgarsvæðið | 17,0 |
| Utan höfuðborgarsvæðis | 15,0 |
Þá birtir Hagstofa Íslands upplýsingar um fjölda einstaklinga sem eru innflytjendur og af annarri kynslóð innflytjenda sundurliðaðar eftir aldri og sveitarfélögum. Innflytjendur eru einstaklingar sem eru fæddir erlendis og eiga foreldra sem báðir eru fæddir erlendis. Einstaklingar af annarri kynslóð innflytjenda eru fæddir á Íslandi en báðir foreldrar eru innflytjendur. Þessi gögn geta gefið ákveðnar vísbendingar um fjölda nemenda í grunnskólum með annað móðurmál en íslensku en gögnin afmarkast aðeins við fyrrgreinda skilgreiningu á hugtökunum „innflytjendur“ og „annarrar kynslóðar innflytjendur“. Þannig nær umfjöllunin ekki til annarra hópa sem Hagstofa Íslands skilgreinir með erlendan bakgrunn.
Í töflu 2 má sjá hlutfall innflytjenda og annarrar kynslóðar innflytjenda af heildarfjölda barna á grunnskólaaldri (6–15 ára) sundurliðað eftir sveitarfélögum með 1.000 íbúa eða fleiri. Miðað er við íbúafjölda 1. janúar árið 2024.
Tafla 2. Hlutfall innflytjenda og annarrar kynslóðar innflytjenda af heildarfjölda barna á grunnskólaaldri (6–15 ára) árið 2024, sundurliðað eftir sveitarfélögum.
|
Sveitarfélag
|
Hlutfall (%) |
| Reykjavíkurborg | 18,6 |
| Kópavogsbær | 10,8 |
| Seltjarnarnesbær | 4,6 |
| Garðabær | 5,0 |
| Hafnarfjarðarkaupstaður | 14,7 |
| Mosfellsbær | 5,7 |
| Reykjanesbær | 23,7 |
| Grindavíkurbær | 13,3* |
| Sveitarfélagið Vogar | 18,5 |
| Suðurnesjabær | 21,5 |
| Akraneskaupstaður | 9,1 |
| Borgarbyggð | 15,8 |
| Snæfellsbær | 22,1 |
| Sveitarfélagið Stykkishólmur | 9,2 |
| Ísafjarðarbær | 15,9 |
| Vesturbyggð | 24,6 |
| Húnaþing vestra | 11,9 |
| Húnabyggð | 12,7 |
| Skagafjörður | 4,0 |
| Akureyrarbær | 7,2 |
| Norðurþing | 9,8 |
| Fjallabyggð | 7,2 |
| Dalvíkurbyggð | 15,3 |
| Eyjafjarðarsveit | 3,2 |
| Þingeyjarsveit | 2,8 |
| Fjarðabyggð | 12,2 |
| Múlaþing | 10,0 |
| Vestmannaeyjabær | 9,3 |
| Sveitarfélagið Árborg | 8,5 |
| Sveitarfélagið Hornafjörður | 9,7 |
| Rangárþing eystra | 15,3 |
| Rangárþing ytra | 14,3 |
| Hveragerðisbær | 6,8 |
| Sveitarfélagið Ölfus | 11,7 |
| Bláskógabyggð | 10,1 |
| Landið allt | 13,8 |
*Vegna náttúruvár dvaldi enginn í Grindavík 1. janúar 2024.
Samkvæmt töflu 2 var hlutfall grunnskólanema sem teljast innflytjendur eða annarrar kynslóðar innflytjendur árið 2024 einna hæst í Vesturbyggð (24,6%) og Reykjanesbæ (23,7%) en einna lægst í Þingeyjarsveit (2,8%) og Eyjafjarðarsveit (3,2%). Á landsvísu voru 13,8% grunnskólanema innflytjendur eða annarrar kynslóðar innflytjendur. Til samanburðar var hlutfall grunnskólanema með annað móðurmál en íslensku 16,2% árið 2024, líkt og fram kemur í töflu 1. Af samanburðinum leiðir að tölur um innflytjendur og annarrar kynslóðar innflytjendur endurspegla að mestu leyti þann fjölda nemenda í grunnskóla sem er með annað móðurmál en íslensku.
Nemendur sem fá sérkennslu.
Hagstofa Íslands safnar árlega gögnum frá grunnskólum um nemendur sem fá sérkennslu eða stuðning og birtir heildartölur fyrir landið allt. Nýjustu tölur eru frá skólaárinu 2022– 2023. Ráðuneytið óskaði eftir upplýsingum frá Hagstofu Íslands um þennan nemendahóp í samræmi við fyrirspurnina.
Árið 2023 voru sveitarfélög 64 alls. Þar af voru 35 sveitarfélög í landinu með fleiri en 1.000 íbúa. Vegna persónuverndarsjónarmiða voru sveitarfélög þar sem grunnskólar voru færri en þrír talin með nærliggjandi sveitarfélagi sem var með fleiri en 1.000 íbúa. Þá eru tölur sýndar eftir landsvæðum þegar um er að ræða fámenn sveitarfélög, svo sem er raunin á Suðurlandi, Norðurlandi eystra, Austurlandi og Vesturlandi. Í nokkrum sveitarfélögum er enginn grunnskóli en þau sveitarfélög eru Kjósarhreppur, Skorradalshreppur, Árneshreppur, Tjörneshreppur, Fljótsdalshreppur, Ásahreppur og Skagabyggð.
Tafla 3 sýnir hlutfall nemenda sem nutu sérkennslu eða stuðnings í 57 sveitarfélögum í landinu sem ráku grunnskóla 1. janúar 2023. Nemendur nutu ýmist stuðnings í veri, í bekk eða bæði í veri og bekk. Hver nemandi er einungis talinn einu sinni. Í gögnunum er ekki gerður greinarmunur á nemendum sem fengu aðstoð allan veturinn eða þeim sem nutu stuðnings tímabundið, t.d. í þrjá tíma í 5–7 vikur.
Tafla 3. Hlutfall (%) af nemendum sem nutu sérkennslu eða stuðnings eftir kynjum og eftir sveitarfélögum sem ráku grunnskóla skólaárið 2022–2023.
| Sveitarfélag | Alls | Drengir | Stúlkur |
| Reykjavíkurborg | 34,2 | 39,4 | 29,0 |
| Kópavogsbær | 31,9 | 35,5 | 27,9 |
| Seltjarnarnesbær/Garðabær | 29,4 | 35,4 | 23,6 |
| Hafnarfjarðarkaupstaður | 38,6 | 44,9 | 31,9 |
| Mosfellsbær | 26,9 | 34,2 | 18,8 |
| Reykjanesbær | 35,0 | 42,6 | 27,8 |
| Grindavíkurbær/Sveitarfélagið Vogar/Suðurnesjabær | 42,2 | 46,3 | 37,3 |
| Akraneskaupstaður/Borgarbyggð | 16,7 | 20,9 | 12,3 |
| Grundarfjarðarbær (sem hefur færri en 1.000 íbúa)/Snæfellsbær/Sveitarfélagið Stykkishólmur | 35,4 | 38,8 | 31,4 |
| Önnur sveitarfélög á Vesturlandi með færri en 1.000 íbúa: Hvalfjarðarsveit/Eyja- og Miklaholtshreppur/Dalabyggð | 31,9 | 24,7 | 39,6 |
| Ísafjarðarbær | 37,5 | 42,7 | 32,2 |
| Tálknafjarðarhreppur/Vesturbyggð | 41,8 | 43,9 | 39,1 |
| Sveitarfélög á Vestfjörðum með færri en 1.000 íbúa: Bolungarvíkurkaupstaður/Reykhólahreppur/Súðavíkurhreppur/ Kaldrananeshreppur/Strandabyggð | 53,0 | 61,0 | 44,6 |
| Húnaþing vestra/Húnabyggð/Sveitarfélagið Skagaströnd (sem hefur færri en 1.000 íbúa) | 43,7 | 46,5 | 40,9 |
| Skagafjörður | 33,1 | 39,2 | 27,1 |
| Akureyrarbær | 34,2 | 40,9 | 26,8 |
| Norðurþing | 29,5 | 38,4 | 20,0 |
| Fjallabyggð/Dalvíkurbyggð/Eyjafjarðarsveit | 27,8 | 29,6 | 26,0 |
| Þingeyjarsveit | 41,8 | 47,2 | 36,2 |
| Fjarðabyggð | 40,2 | 45,5 | 34,3 |
| Múlaþing | 26,0 | 28,8 | 22,8 |
| Sveitarfélög á Norðurlandi eystra og Austurlandi með færri en 1.000 íbúa: Hörgársveit/Svalbarðsstrandarhreppur/Grýtubakkahreppur/ Langanesbyggð/Vopnafjarðarhreppur | 38,1 | 45,3 | 30,2 |
| Sveitarfélagið Árborg | 34,6 | 40,4 | 28,3 |
| Vestmannaeyjabær/Sveitarfélagið Hornafjörður | 34,9 | 42,2 | 25,8 |
| Rangárþing eystra/Rangárþing ytra | 43,3 | 44,0 | 42,6 |
| Hveragerðisbær/Sveitarfélagið Ölfus/Bláskógabyggð | 31,6 | 35,6 | 27,3 |
| Sveitarfélög á Suðurlandi með færri en 1.000 íbúa: Mýrdalshreppur/Skaftárhreppur/Hrunamannahreppur/Grímsnes- og Grafningshreppur/Skeiða- og Gnúpverjahreppur/Flóahreppur | 32,3 | 37,7 | 25,4 |
| Landið allt | 33,6 | 38,8 | 28,0 |
Skólaárið 2022–2023 voru nemendur í grunnskólum landsins 47.115 (24.161 drengir og 22.954 stúlkur). Tæp 34% nemenda í grunnskóla á Íslandi nutu sérkennslu eða stuðnings þetta skólaár, tæplega 39% drengja og 28% stúlkna. Hlutfall nemenda sem nutu sérkennslu eða stuðnings var hæst 53% í sveitarfélögum á Vestfjörðum með færri en 1.000 íbúa og eru í töflu 3 talin saman. Þetta eru Bolungarvíkurkaupstaður, Reykhólahreppur, Súðavíkurhreppur, Kaldrananeshreppur og Strandabyggð. Lægst var hlutfallið hjá Akraneskaupstað og Borgarbyggð sem talin eru saman í töflunni, eða 16,7%.
Tafla 3 sýnir að hlutfallið er yfir 40% á sex svæðum þar sem eru samtals 16 sveitarfélög. Drengir fá frekar sérkennslu eða stuðning en stúlkur, í öllum tilfellum nema í sveitarfélögunum Hvalfjarðarsveit, Eyja- og Miklaholtshreppi og Dalabyggð sem eru talin saman. Hæst fer hlutfall drengja sem fá sérkennslu eða stuðning í 61% í fyrrgreindum sveitarfélögum á Vestfjörðum með færri en 1.000 íbúa.
Nemendur sem geta ekki stundað nám í hefðbundnum hópum vegna hegðunarerfiðleika.
Ekki liggja fyrir upplýsingar um nemendur sem geta ekki stundað nám í hefðbundnum hópum vegna hegðunarerfiðleika.
3. Hve margir nemendur í 10. bekk teljast „skara fram úr“ samkvæmt hæfniþrepum PISA, þ.e. geta tekist á við ókunn og flókin viðfangsefni, valið og lagað aðferðir sjálfstætt og rökstutt niðurstöður, mótað og notað líkön og sannreynt lausnir í stærðfræði, síað frá truflandi atriði í lesskilningi, samþætt óbeinar upplýsingar úr mörgum textum og metið áreiðanleika heimilda og í náttúrufræði beitt hugtökum á nýjar aðstæður, hannað eða metið tilraunir, túlkað gögn og greint óvissu og takmarkanir? Svar óskast sundurliðað eftir námsgreinum og sveitarfélögum.
Upplýsingar fyrir árið 2022 liggja fyrir en hafa ekki verið birtar niður á sveitarfélög, með þeim rökum að PISA er ekki ætlað að mæla hæfni einstakra nemenda eða skóla. PISA er hannað fyrir mjög stórt úrtak nemenda með mörgum prófútgáfum og er því lítið marktækt þegar horft er á einstaka nemendur, skóla eða sveitarfélög.
Heildartölur fyrir allt landið samkvæmt PISA 2022:
. Stærðfræðilæsi: 5%.
. Læsi á náttúruvísindi: 2%.
. Lesskilningur: 3%.
4. Hve margir nemendur í 10. bekk teljast „langt á eftir“ samkvæmt hæfniþrepum PISA, þ.e. ráða fyrst og fremst við kunnugleg, einföld verkefni með skýr fyrirmæli, að finna beinar upplýsingar í stuttum textum og gera einfaldar óbeinar ályktanir, beita venjubundnum aðferðum í stærðfræði, túlka einföld gröf og töflur, muna grunnhugtök í náttúrufræði, þekkja einföld orsakatengsl og lesa einföld mæligögn en eiga í erfiðleikum þegar verkefni eru ókunn, marghátta eða krefjast samþættingar margra heimilda eða abstrakt nálgunar? Svar óskast sundurliðað eftir námsgreinum og sveitarfélögum.
Upplýsingar fyrir árið 2022 liggja fyrir en hafa ekki verið birtar niður á sveitarfélög, með þeim rökum að PISA er ekki ætlað að mæla hæfni einstakra nemenda eða skóla. PISA er hannað fyrir mjög stórt úrtak nemenda með mörgum prófútgáfum og er því lítið marktækt þegar horft er á einstaka nemendur, skóla eða sveitarfélög.
Heildartölur fyrir allt landið samkvæmt PISA 2022:
. Stærðfræðilæsi: 34%.
. Læsi á náttúruvísindi: 36%.
. Lesskilningur: 40%.
5. Hvernig hefur tekist að innleiða námsmatskerfi sem kom með greinanámskrá aðalnámskrár grunnskóla 2013? Svar óskast sundurliðað eftir sveitarfélögum á eftirtöldum matskvarða:
a. Hefur ekki verið innleitt,
b. illa,
c. þokkalega,
d. vel,
e. prýðilega.
Upplýsingum um innleiðingu námsmatskerfis sem komið var á með endurskoðaðri aðalnámskrá grunnskóla árið 2013 og innleitt í grunnskóla frá skólaárinu 2015–2016 hefur ekki verið safnað miðlægt frá grunnskólum.
6. Telur ráðherra þörf á samræmdu lokamati þar sem öll hæfniviðmið aðalnámskrár frá 2013, a.m.k. í íslensku, stærðfræði og erlendum tungumálum, eru metin með samræmdum hætti sem tryggir jafnræði og veitir nemendum, skólum og foreldrum upplýsingar um það hve vel nemendur hafa tileinkað sér hæfniviðmið að loknu 10 ára skyldunámi?
Með lögum nr. 33/2025, um breytingu á lögum um grunnskóla, var lagaumhverfið þróað að nýju safni matstækja fyrir grunnskóla, svokölluðum Matsferli. Þessum matstækjum er ætlað að draga upp heildstæða mynd af námslegri stöðu og framförum nemenda jafnt og þétt yfir skólagönguna. Þá skal leggja skyldubundið samræmt námsmat fyrir alla nemendur í þeim árgöngum sem ráðherra kveður á um í reglugerð, þó að lágmarki einu sinni á hverju stigi grunnskóla (yngsta stigi, miðstigi og unglingastigi). Þá er heimilt samkvæmt ákvörðun ráðherra að standa fyrir skyldubundnu samræmdu námsmati fyrir nemendur í fleiri bekkjum og námsgreinum. Þá er sveitarfélögum og skólum heimilt að leggja þessi próf fyrir í öðrum árgöngum umfram þá skyldu sem kveðið er á um í lögum. Tilgangur samræmds námsmats er að veita samanburðarhæfar upplýsingar um námsárangur og í ljósi þess telur ráðherra ekki þörf á sérstöku samræmdu lokamati að loknu 10 ára skyldunámi.
1 Hagstofa Íslands, tafla SKO02103 og MAN10002.
