Ferill 1. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 580 — 1. mál.
3. umræða.
Nefndarálit
um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2026.
Frá 1. minni hluta fjárlaganefndar.
Útgjaldaaukning, halli, skattar og skuldir.
Fyrstu fjárlög ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur eru mikil vonbrigði. Útgjaldaaukningin er 143 milljarðar kr. á milli ára. Hallinn er nú áætlaður 35 milljarðar þrátt fyrir að afkoma ársins 2025 hefði verið jákvæð ef ekki hefði komið til aukinna útgjalda ríkisstjórnarinnar. Verði frumvarpið samþykkt hækka skattar um 30 milljarða og skuldir ríkisins um 82 milljarða á næsta ári. Vegna sölunnar á Íslandsbanka er gjaldfært 10 milljarða tap vegna afsláttarkjara við söluna en forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa klappað sér mjög á bakið fyrir söluna og lýst henni sem mjög farsælli.
Ríkisstjórnin leggur til verulegar skattahækkanir á almenning og fyrirtæki í landinu, þvert á gefin loforð. Skattahækkanirnar nema samtals um 30 ma.kr. og felast í hækkun skatta á ökutæki og eldsneyti, afnámi samsköttunar hjóna, kílómetragjaldi á öll ökutæki, hækkun á jöfnunargjaldi raforku og hækkun krónutölugjalda um 3,7%.
Eftir framlagningu frumvarpsins hélt ríkisstjórnin áfram að hækka skatta. Hinn svokallaði húsnæðispakki fól í sér skattahækkanir á leigu sem nema 2,3 ma.kr. Sú skattahækkun mun lenda beint á herðum leigjenda í formi hærra leiguverðs. Að öðru leyti felst húsnæðispakkinn í því að ríkisstjórnin ætlar að leggja allt sitt traust á meiri hlutann í borgarstjórn Reykjavíkur til að bjarga fasteignamarkaðnum með því að byggja 4.000 íbúðir í Úlfarsárdal. Húsnæðisvandinn verður ekki leystur með því að leyfa sósíalískum meiri hluta að skipuleggja enn eitt þéttbýlishverfið þar sem fólk hefur varla aðgang að bílastæðum. Hverfið á að vera tvöfalt þéttara en Fellahverfið og Íslendingar eru einfaldlega komnir með upp í kok af svona framkvæmdum. Íslendingar vilja búa í samfélagi sem hentar fjölskyldum, einstaklingum, fólki sem þarf að fara til vinnu og sækja börn á leikskóla. Fyrsti minni hluti treystir ekki fólkinu sem skapaði vandann á húsnæðismarkaði með því að tryggja ekki lóðaframboð til þess að leysa vandann.
Ríkisstjórnin gerði tilraun til að hækka erfðafjárskattinn með því að hækka andlag skattsins verulega. Stjórnarandstaðan og almenningur brást harkalega við þessu frumvarpi sem hefur verið dregið til baka. Aðrar skattahækkanir ríkisstjórnarinnar virðast ætla að ná fram að ganga.
Ríkisstjórn skreytir sig með stolnum fjöðrum.
Ríkisstjórnin vegur upp árangursleysi sitt með innihaldslausum yfirlýsingum, þar á meðal með því að eigna sér vaxtalækkanir sem komu til fyrir síðustu kosningar. Fullyrðingar um fullfjármagnaða 15 ára samgönguáætlun sem er jafn lítið fjármögnuð og samgönguáætlanir fortíðar og „fjármagnað“ innviðafélag sem ekki er enn búið að heimila að verði stofnað með lögum, hvað þá meira, eru dæmi um frasapólitík ríkisstjórnarinnar.
Ríkisstjórnin tekur við góðu búi.
* Tekjur ársins 2025 voru mun meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Fjárlög hefðu verið hallalaus ef ekki hefðu komið til útgjöld ríkisstjórnarinnar í fjórum fjáraukum.
* Skuldir ríkissjóðs eru lágar í alþjóðlegum samanburði.
* Lánshæfismat ríkissjóðs er með besta móti.
* Lífeyriskerfið er eitt það öflugasta á byggðu bóli.
* Kyrrstaðan í orkumálum var rofin.
* Nýsköpunarumhverfið hefur tekið stakkaskiptum.
* Mikið er til af ríkiseignum sem hægt er að losa um til að lækka skuldir og auka verðmætasköpun.
* Skuldir heimila mælast lægstar á Norðurlöndunum.
* Vanskil heimila hafa aldrei mælst minni.
Tekjur af veiðigjöldum talsvert minni en gert var ráð fyrir.
Ríkisstjórnin leggur til nokkrar breytingar við 3. umræðu. Þar afhjúpast hversu illa er staðið að fjárlagavinnunni. Eins og öllum er í fersku minni tók ríkisstjórnin allt sumarið í að klára eitt skattahækkunarmál. Nær öll önnur mál voru sett í frost þrátt fyrir að breið samstaða væri á Alþingi um mörg þeirra. Umrædd skattahækkun á sjávarútveginn átti að skila 7,6 milljörðum aukalega í ríkissjóð sem verja átti til vegagerðar á landsbyggðinni. Hagsmunaaðilar, sjávarútvegssveitarfélög og stjórnarandstaðan bentu ítrekað á að málið væri illa undirbúið og nauðsynlega grunnvinnu vantaði til að klára málið, svo sem mat á áhrifum breytinganna. Ríkisstjórnin hlustaði ekki á varnaðarorðin og málinu var þröngvað í gengum þingið með beitingu kjarnorkuákvæðis þingskapa. Nú staðfestist aftur á móti að allt það sem gagnrýnt var í vor og sumar var rétt. Í breytingartillögum meiri hlutans er gert ráð fyrir 6,7 milljörðum minna í tekjur af veiðigjaldi en áætlað var í sumar, skatttekjurnar aukast því aðeins um 900 milljónir milli ára! Bæði er það vegna þess að skatturinn skilar mun minni tekjum en áætlað var og einnig er afli minni en áætlanir gerð ráð fyrir.
Skatteftirlitið eflt til að bjarga ríkisstjórninni.
Til að lappa upp á fjárlögin er gert ráð fyrir 1,1 milljarði kr. í auknar skatttekjur af tekjuskatti fyrirtækja og af virðisaukaskatti. Einnig eru gjöld af vegabréfum og þinglýsingum hækkuð verulega. Það þýðir að kostnaður við að fá sér vegabréf hækkar um 5.000 kr. eða 36%, og þinglýsingarkostnaðurinn um 1.100 kr. eða 41%. Þrátt fyrir þessar „lagfæringar“ eru fjárlögin komin upp í þak á öllum mælikvörðum. Hallinn er samkvæmt frumvarpinu 0,5% af VLF og hin svokallaða stöðugleikaregla hangir á 15 milljónum!
Fyrsti minni hluti bendir á að hafa beri í huga að skatttekjurnar hanga í besta falli á bláþræði. Áætlun ríkisstjórnarinnar um aukin vörugjöld á næsta ári mun ekki ganga eftir þar sem vitað er að sala á bensín- og dísilbílum hefur stóraukist eftir að skattahækkanafyrirætlun ríkisstjórnarinnar var „kynnt“. Þrátt fyrir ítrekaðar óskir hafa forsendur fyrir tekjum af vörugjöldum ekki verið kynntar fyrir fjárlaganefnd.
Þá hefur ríkisstjórnin ákveðið að fjölga starfsmönnum hjá Skattinum um 15 til þess að auka tekjur ríkisins. Kostnaðurinn af þeirri ákvörðun er 250 milljónir en tekjurnar eiga að verða 1,1 milljarður kr. Vandséð er að þetta muni ganga eftir.
Ríkisstjórnin bjartsýnni og bjartsýnni.
Þrátt fyrir að tekjur af tekjuskatti lögaðila hafi lækkað frá áætlun sem kynnt var í september þá hækkar tekjuskattur lögaðila bæði á milli 1. og 2. umræðu og nú aftur milli 2. og 3. umræðu, með öðrum orðum þrátt fyrir að hagvaxtarhorfur hafi verið teknar niður um 0,6% í þjóðhagsspá fyrir árið 2026 síðan frumvarpið var lagt fram. Áætluð veiðigjöld, sem eru tengd afkomu fyrirtækjanna, lækka um 6,7 milljarða kr. frá framlagningu frumvarpsins. Gjaldþrot Play og boðaðar skattahækkanir á ferðaþjónustuna munu skaða samkeppnishæfni hennar. Áföllin á Grundartanga og Bakka gera stöðuna enn flóknari og spár atvinnurekenda um efnahagshorfur fram undan eru þær svartsýnustu frá því fyrir heimsfaraldur kórónuveiru. Þrátt fyrir þetta allt gerir ríkisstjórnin ráð fyrir hærri skatttekjum. Enginn sannfærandi rökstuðningur hefur borist nefndinni af hálfu fjármálaráðuneytisins.
Varnartengd verkefni.
Ríkisstjórnin hefur tilkynnt að framlög til varnartengdra verkefna verði aukin í 1,5% af VLF, sem samkvæmt meirihlutaáliti fjárlaganefndar nemur 77 milljörðum kr. á ári. Framlögin til slíkra verkefna voru innan við 7 milljarðar kr. árið 2025. Fram hefur komið að utanríkisráðuneytið telur að framlögin verði 24 milljarðar á árinu 2026. Þrátt fyrir síendurteknar beiðnir hefur nefndinni ekki borist sundurliðun á þeim liðum. Svörin hafa verið misvísandi en aldrei er komið með sundurliðun á útgjöldum. Það er ekki trúverðugt og alvarlegt að fjárlaganefnd fái ekki svör við eðlilegum spurningum.
Heilbrigðismálin.
Í fjárlagafrumvarpinu sér þess hvergi stað að standa eigi vörð um heilbrigðiskerfið. Þvert á móti er verið að gera allan rekstur í málaflokknum erfiðari. Síðasta ríkisstjórn setti af stað átak í að fjölga heimilislæknum með því að fjölga nemendum í læknisfræði fyrst í 75 og svo í 90. Í því fólst m.a. að fjölga stöðugildum kennara við læknadeild. Stefna núverandi ríkisstjórnar birtist í því að háskólinn hefur aldrei áður séð jafn umfangsmikla niðurskurðarkröfu sem mun væntanlega hafa í för með sér að ekki verði af fjölgun læknanema. Heilbrigðisráðherra virðist ekki svara erindum er þetta mál varða frá háskólanum. Þá er heilbrigðisráðherra í sérstakri herferð gegn verktöku lækna sem mun hafa mjög alvarlegar afleiðingar á landsbyggðinni strax um áramót. Undanfarin ár hefur gengið erfiðlega að manna stöður lækna víða á landsbyggðinni og því gripið til þess ráðs að tryggja þjónustu með verktakasamningum. Nú verður það ekki lengur hægt. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að tryggja aðgang að læknisþjónustu eftir þessar breytingar? Þá berast fréttir af því að Landspítalinn standi frammi fyrir gríðarlegum niðurskurði sem spítalinn segist ekki geta mætt og ekki er gert ráð fyrir fjármagni til stækkunar bráðamóttöku. Vandséð er hvernig þessi stefna ríkisstjórnarinnar á að tryggja bætta þjónustu og ná því markmiði að fjölga heimilislæknum.
Stöðugleikareglan.
Hin svokallaða stöðugleikaregla hangir á bláþræði hjá ríkisstjórninni. Ráðherra fjármála sagði við framlagningu hennar að hún yrði aldrei þak en frá því að frumvarp til fjárlaga er lagt fram hefur hún verið uppi í rjáfri. Fyrir síðustu umræðu var hún 28 milljónum frá því að falla en nú er hún 15 milljónum frá því.
Hallinn er sömuleiðis kominn í hámark fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar eða 0,5% af VLF. Það er öllum ljóst að tekjuforsendurnar eru mjög veikar.
Alþingi, 16. desember 2025.
| Guðlaugur Þór Þórðarson, | Njáll Trausti Friðbertsson. | Karl Gauti Hjaltason. |
