Ferill 36. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
158. löggjafarþing 2026–2027.
Þingskjal 36 — 36. mál.
Tillaga til þingsályktunar
um bann við hulningu andlits.
Flm.: Karl Gauti Hjaltason, Bergþór Ólason, Ingibjörg Davíðsdóttir, Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Snorri Másson, Þorgrímur Sigmundsson.
Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að vinna frumvarp til laga um bann við því að hylja andlit í opinberu rými og leggja fyrir Alþingi eigi síðar en á vetrarþingi 2027.
Greinargerð.
Tillaga þessi lýtur að því að fela dómsmálaráðherra að leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga um bann við hulningu andlits í opinberu rými, með tilteknum undantekningum. Tilefnið er að skapa skýran og heildstæðan lagaramma um atriði sem varða almannaöryggi, framkvæmd opinberrar þjónustu og grundvallarskilyrði mannlegra samskipta í opnu og lýðræðislegu samfélagi.
Í íslenskum rétti eru þegar almenn ákvæði um allsherjarreglu, öryggi og heimildir stjórnvalda til að krefjast auðkenningar við tilteknar aðstæður en sértæka og skýra meginreglu sem tekur til hulningar andlits í opinberu rými skortir.
Í ljósi þróunar í nágrannaríkjum telja flutningsmenn rétt að Alþingi feli ráðherra að undirbúa frumvarp sem taki á þessu álitaefni á skýran, hlutlægan og vandaðan hátt. Á síðustu árum hafa fjölmörg Evrópuríki sett lög sem banna eða takmarka hulningu andlits á almannafæri. Þar má nefna frönsk lög, nr. 2010-1192 frá 11. október 2010, sem kveða á um almennt bann við því að hylja andlit í opinberu rými, dönsk lög, nr. 688/2018 (d. maskerings forbud), og hollensk lög frá 2019 um hlutabann í tilteknum opinberum rýmum, svo sem í skólum og við veitingu opinberrar þjónustu. Sambærileg ákvæði hafa einnig verið tekin upp í Belgíu og Sviss og jafnframt tóku gildi í ágúst árið 2026 sambærileg ákvæði í Portúgal. Þessi löggjöf byggist almennt á þremur meginsjónarmiðum: að tryggja möguleika á auðkenningu einstaklinga í opinberu rými, að vernda allsherjarreglu og almannaöryggi og að viðhalda lágmarksreglum um gagnkvæm mannleg samskipti í opnu samfélagi.
Í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli S.A.S. gegn Frakklandi (umsókn nr. 43835/11, dómur 1. júlí 2014) var franska lagasetningin talin samrýmast 8. og 9. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Dómstóllinn taldi að markmið laganna, m.a. að tryggja „skilyrði samfélagslegrar samveru“ (fr. le vivre ensemble), gæti talist lögmætt í skilningi sáttmálans og að franska ríkið nyti ákveðins svigrúms til mats við að ákveða hvernig jafnvægi skyldi náð milli einstaklingsfrelsis og almanna- og samfélagshagsmuna. Dómurinn undirstrikar jafnframt að slík lagasetning verði að vera almenn og hlutlaus, megi ekki beinast sérstaklega að tilteknum trúarhópi og verði að uppfylla kröfur meðalhófs.
Við undirbúning frumvarps sem þessi tillaga gerir ráð fyrir verður að leggja ríka áherslu á stjórnarskrár- og mannréttindasjónarmið. Samkvæmt 63. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nýtur hver maður trúfrelsis og skv. 73. gr. nýtur hver maður tjáningarfrelsis. Takmarkanir á þessum réttindum eru aðeins heimilar ef mælt er fyrir um þær í lögum, þær stefna að lögmætu markmiði og uppfylla kröfur um nauðsyn og meðalhóf. Þá ber einnig að líta til 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði og bann við mismunun. Lagasetning um takmörkun á hulningu andlits verður því að vera trúarlega og menningarlega hlutlaus, taka jafnt til allra sem hylja andlit sitt, óháð tilefni, og vera byggð á málefnalegum sjónarmiðum sem lúta að öryggi, auðkenningu og réttindum annarra.
Sérstaklega verður að huga að meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga sem kveður á um að stjórnvald skuli ekki beita íþyngjandi úrræðum umfram það sem nauðsynlegt er til að ná lögmætu markmiði. Af því leiðir að eðlilegt er að í frumvarpi sem lagt yrði fram á grundvelli þessarar tillögu sé lögð áhersla á skýrar og afmarkaðar undantekningar, svo sem vegna heilsufars, vinnuverndar, veðuraðstæðna, íþrótta eða lögmætra trúarathafna innan húsa trúfélaga. Jafnframt er mikilvægt að framkvæmd byggist fyrst og fremst á fræðslu, viðvörunum og samræðu en að beiting refsinga sé hófleg og feli ekki í sér frelsissviptingu. Slík nálgun samræmist þróun í Evrópu þar sem áhersla hefur verið lögð á að tryggja fyrirsjáanleika og meðalhóf fremur en þungar refsingar.
Markmið lagasetningar af þessu tagi er ekki að takmarka trúariðkun eða tjáningu umfram það sem brýnir almannahagsmunir krefjast heldur að móta almenna og skýra reglu um sýnileika andlits í þeim aðstæðum þar sem auðkenning og gagnkvæm samskipti skipta grundvallarmáli. Í lýðræðislegu réttarríki er mikilvægt að slík viðkvæm álitaefni séu rædd á opnum vettvangi og að lagarammi sé mótaður af Alþingi.
Framkvæmdin verður að meginstefnu í höndum þeirra stjórnvalda sem þegar sinna öryggis- og þjónustuhlutverki. Helstu áhrif laganna yrðu að skýra og samræma heimildir og skyldur, auka fyrirsjáanleika og tryggja að beiting reglna um auðkenningu í opinberu rými byggist á skýrum lagagrundvelli.
Með hliðsjón af framangreindu er lagt til að Alþingi feli dómsmálaráðherra að leggja fram frumvarp um bann við því að hylja andlit í opinberu rými. Með því er ekki tekin afstaða til endanlegrar efnislegrar útfærslu heldur tryggt að málið hljóti heildstæða, faglega og vandaða meðferð þar sem jafnvægis verður leitað milli einstaklingsfrelsis og þeirra hagsmuna sem lúta að öryggi, allsherjarreglu og skilyrðum opins lýðræðissamfélags.
