Ferill 135. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
158. löggjafarþing 2026–2027.
Þingskjal 135 — 135. mál.
Frumvarp til laga
um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998 (vefverslun með áfengi).
Flm.: Pawel Bartoszek, Grímur Grímsson, Ingvar Þóroddsson, María Rut Kristinsdóttir, Sandra Sigurðardóttir, Valdimar Breiðfjörð Birgisson, Hildur Sverrisdóttir, Sigurður Örn Hilmarsson, Árni Helgason, Ingveldur Anna Sigurðardóttir, Sigríður Á. Andersen, Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, Bergþór Ólason, Þorgrímur Sigmundsson, Júlíus Viggó Ólafsson.
1. gr.
a. Á eftir orðinu „smásölu“ í 1. mgr. kemur: sölu í vefverslun.
b. Á eftir orðinu „heildsölu“ í 1. málsl. 3. mgr. kemur: sölu í vefverslun.
2. gr.
3. gr.
a. Á eftir orðinu „smásölu“ í 1. mgr. kemur: sölu í vefverslun.
b. Orðin „annað en leyfi til smásölu“ í 1. málsl. 2. mgr. falla brott.
c. Á eftir orðinu „heildsölu-„ í 1. málsl. 4. mgr. kemur: vefverslunar-.
4. gr.
Sækja skal um leyfi til að selja áfengi í vefverslun til sýslumanns.
Leyfishafa vefverslunarleyfis er heimilt að selja áfengi í vefverslun.
Leyfishafi vefverslunarleyfis skal láta kaupanda, með rafrænum skilríkjum, færa sönnur á aldur sinn við viðskipti. Óheimilt er að afhenda öðrum en kaupanda áfengis viðkomandi vöru.
Vefverslunarleyfi sem gefið er út í fyrsta sinn til umsækjanda gildir í eitt ár. Ef leyfi er endurnýjað er gildistími þess ótímabundinn, sbr. þó afturköllun leyfis skv. 24. gr.
5. gr.
6. gr.
Sá sem annast afhendingu áfengis skal láta viðtakanda færa sönnur á aldur sinn.
Ráðherra skal í reglugerð kveða nánar á um skilyrði fyrir afhendingu áfengis.
7. gr.
8. gr.
9. gr.
Greinargerð.
Frumvarp sama efnis var áður flutt á 157. löggjafarþingi ( 479. mál).
Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á áfengislögum, auk breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Frumvarpið er nær samhljóða drögum að frumvarpi sömdu í dómsmálaráðuneytinu sem birt var í samráðsgátt stjórnvalda 30. september 2024 (mál nr. S-195/2024). Alls bárust 26 umsagnir um málið. Að meginstefnu til vörðuðu þær flestar gagnrýni þess efnis að með frumvarpinu væri verið að auka aðgengi að áfengi og þar með að markmiðum áfengislaga væri ógnað. Þá voru nokkrar athugasemdir frá hagaðilum auk samtaka í verslun og þjónustu, sem lögðu áherslu á að þörf væri á heildarendurskoðun laganna, en einnig voru þar athugasemdir er vörðuðu einstök ákvæði frumvarpsins.
Gerð verður grein fyrir efnislegum athugasemdum síðar í þessari greinargerð. Greinargerð þessi er að mestu byggð á greinargerð sem fylgdi áðurnefndum drögum og eru nokkrir kaflar nær óbreyttir. Ekki er ástæða til að rekja skýringar við hverja grein.
Frumvarpið kveður á um að heimilað verði að reka vefverslun með áfengi til neytenda, að uppfylltum tilteknum skilyrðum samkvæmt lögum. Um er að ræða breytingu á gildandi einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis til almennings, sbr. 10. gr. áfengislaga, nr. 75/1998, og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 86/2011, um verslun með áfengi og tóbak. Í gildandi löggjöf eru engar takmarkanir á rétti einstaklinga til að flytja inn áfengi frá útlöndum, t.d. með kaupum í erlendum vefverslunum, og hefur slík starfsemi því tíðkast hér á landi um langt skeið. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir að innlendar vefverslanir með áfengi séu heimilar, vegna þess einkaleyfiskerfis sem nú er í gildi. Þrátt fyrir það eru starfandi fjölmargar vefverslanir, bæði í eigu íslenskra og erlendra lögaðila. Með frumvarpinu er markmiðið að heimila sölu áfengis í gegnum innlendar vefverslanir og setja skýran lagaramma um slíka starfsemi, m.a. um leyfisveitingar, eftirlit og fyrirkomulag sölu og afhendingar áfengis. Jafnframt er gert ráð fyrir að sama fyrirkomulag gildi um afhendingu áfengis sem einstaklingar flytja sjálfir inn og, eftir því sem við á, áfengi sem keypt er í erlendum vefverslunum.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
Forveri Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins (ÁTVR), Áfengisverslun ríkisins, var stofnuð árið 1922 samhliða því að áfengisbann var að hluta afnumið. Árið 1995 var einkaréttur ÁTVR til innflutnings áfengis felldur niður og almenningi veitt heimild til að flytja áfengi til landsins til eigin neyslu. Skv. 3. gr. áfengislaga, nr. 75/1998, er áskilið sérstakt leyfi fyrir innflutningi áfengis í atvinnuskyni en ekki er gerð krafa um leyfi þegar um er að ræða innflutning til einkaneyslu. Á þeim grundvelli hefur almenningur getað keypt áfengi frá erlendum verslunum sem síðan er flutt til Íslands og afhent kaupanda að uppfylltum skilyrðum um greiðslu áfengis- og innflutningsgjalda, sbr. lög nr. 96/1995, um gjald af áfengi og tóbaki. Í gildandi áfengislöggjöf er hins vegar ekki gert ráð fyrir heimild til að stunda sams konar viðskipti í gegnum innlendar vefverslanir vegna þess einkaleyfis sem ÁTVR nýtur. Erfitt er að finna fordæmi í íslenskum rétti þar sem neytendum er meinað að kaupa vöru af innlendri verslun sem þeir mega kaupa af erlendri verslun og fá senda heim að dyrum. Af þessu má draga þá ályktun að þær takmarkanir sem nú eru lagðar á innlendar vefverslanir ná ekki markmiði sínu, þar sem almenningur getur engu síður flutt inn áfengi til einkaneyslu frá erlendum vefverslunum eftir eigin vali. Því virðast skorta málefnaleg rök fyrir þeim hömlum sem lagðar eru á atvinnufrelsi á þessu sviði. Þrátt fyrir að núgildandi áfengislöggjöf heimili ekki rekstur innlendra vefverslana með áfengi hefur ákveðinn fjöldi slíkra verslana komið fram á undanförnum árum. Sameiginlegt þessum áfengisverslunum er að þær halda úti lager og starfsfólki á Íslandi, óháð því hvort eigendur þeirra séu innlendir eða erlendir lögaðilar. Um er að ræða bæði fyrirtæki sem hafa sölu á áfengi að meginstarfsemi og matvöruverslanir sem bjóða áfengi í vefsölu samhliða sölu á matvöru. Markmið frumvarpsins er að setja skýran lagaramma um sölu áfengis sem þegar fer fram á netinu, þar sem skilgreind verða skilyrði fyrir leyfisveitingum og framkvæmd sölu áfengis. Með því er leitast við að bregðast við þeirri stöðu að fjöldi vefverslana selur áfengi í vefsölu til íslenskra neytenda án þess að slík starfsemi sé sérstaklega heimiluð í áfengislöggjöfinni. Jafnframt er stefnt að því að sömu reglur gildi um afhendingu áfengis, hvort sem það er keypt í innlendri eða erlendri vefverslun. Markmið frumvarpsins er þannig einnig að jafna stöðu innlendra áfengisvefverslana við sambærilegar erlendar vefverslanir, sem íslenskum neytendum er þegar heimilt að versla við. Verði ekki gripið til aðgerða mun áfram ríkja óvissa um lögmæti innlendra vefverslana með áfengi, sem hvorki er ásættanlegt fyrir stjórnvöld né almenning.
3. Meginefni frumvarpsins.
Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að reka vefverslun með áfengi á grundvelli sérstaks vefverslunarleyfis að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum laga um framkvæmd slíkrar sölu. Frumvarpinu er ekki ætlað að breyta hlutverki Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og felur það ekki í sér beinar tillögur um breytingar á áfengisstefnu, áherslum í lýðheilsumálum eða fyrirkomulagi tekjuöflunar ríkisins á þessu sviði. Starfsemi sem tengist áfengi er leyfisskyld á Íslandi enda er ekki um að ræða hefðbundna neysluvöru. Í áfengislögum er kveðið á um leyfisveitingar og skipulag þeirra, þar á meðal vegna framleiðslu áfengis í 6. gr., sölu áfengis á framleiðslustað í 6. gr. a, innflutnings áfengis í 8. gr. og heildsölu áfengis í 9. gr. Leyfisveitingar verða áfram í höndum sýslumanns. Þá mun eftirlit áfram vera á hendi lögreglu, tollgæslu og skattyfirvalda í samræmi við 4. mgr. 4. gr. laganna. Lagt er til að almenn skilyrði fyrir vefverslunarleyfi verði sambærileg þeim skilyrðum sem gilda um önnur leyfi samkvæmt áfengislögum og að rekstur án leyfis verði áfram refsiverður skv. 27. gr. laganna. Fyrir liggur þegar reglugerðarheimild ráðherra um nánari útfærslu á leyfisveitingum og framkvæmd þeirra, sbr. 5. mgr. 5. gr. laganna. Handhöfum vefverslunarleyfis verður ekki óheimilt að hafa áfengi til sýnis á starfsstöðvum sínum eða öðrum stöðum þar sem áfengi er afhent, enda gilda ekki sambærilegar reglur um vefverslun ÁTVR og afhendingu áfengis. Þá verður einnig að hafa í huga að kaup vörunnar eiga sér stað á öðrum stað en afhending hennar, það er í gegnum vef. Jafnframt er gert ráð fyrir tilteknum skilyrðum varðandi afhendingu áfengis, hvort sem hún fer fram hjá seljanda sjálfum eða afhendingaraðila á hans vegum. Þar eru gerðar strangar kröfur um aldursstaðfestingu kaupenda. Sama bann við sýnileika áfengis gildir einnig um afhendingarstaði þegar um er að ræða áfengi sem einstaklingar flytja sjálfir inn frá útlöndum, og sömu kröfur eru gerðar til afhendingaraðila, svo sem flutningafyrirtækja. Gert er ráð fyrir að ráðherra geti með reglugerð sett nánari ákvæði um þessi atriði, sbr. 6. gr. frumvarpsins.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Frumvarpið varðar réttindi sem varin eru af 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, en með því er ætlunin að stuðla að auknu atvinnufrelsi.
Mikilvægt er í þessu samhengi að árétta að samkvæmt stjórnarskrá verða þau réttindi sem felast í 75. gr. hennar ekki skert nema með skýru lagaboði og að almannahagsmunir séu svo ríkir að það réttlæti skerðingu frelsis. Einnig verður hér að horfa til þess að sú skerðing réttinda sem um ræðir hverju sinni ætti að vera eins hófsamleg og hægt er og ekki ganga lengra en nauðsynlegt er til að vernda þá almannahagsmuni sem um ræðir. Þetta er nauðsynlegt leiðarljós þegar teknar eru ákvarðanir um skerðingu réttinda, eða þegar meta skal að nýju hvort fyrri hömlur séu enn réttlætanlegar.
Við breytingar á fyrirkomulagi um áfengissölu, þar sem einkasölufyrirkomulag er við lýði, kann að koma til skoðunar hvort þær séu í samræmi við ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið (EES-samninginn). Í þessu samhengi kemur meðal annars fram í 16. gr. samningsins að samningsaðilar skuli tryggja að breytingar á ríkiseinkasölu feli ekki í sér að gerður sé greinarmunur á milli ríkisborgara Evrópusambandsins og EFTA-ríkja hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar vara. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu fela í sér fyrirkomulag þar sem innlendum aðilum yrði heimilað að selja áfengi í vefverslun til jafns við erlenda aðila þrátt fyrir einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins til smásölu áfengis. Ekki er talið að frumvarpið feli í sér aukna mismunun enda er því ætlað að leiðrétta þá mismunun sem innlendar vefverslanir með áfengi verða fyrir. Þannig er ekki ætlunin að hygla innlendum söluaðilum, t.d. með ákveðnu aðgengi að markaði, eða vernda innlenda framleiðslu, sem hvort tveggja kynni að fela í sér mismunun gagnvart erlendum aðilum. Þar sem ríkiseinkasala er á áfengi hér á landi er tilefni til að tilkynna um drög að tæknilegum reglum vegna hennar til Eftirlitsstofnunar EFTA í samræmi við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/1535 frá 9. september 2015 um tilhögun miðlunar upplýsinga um tæknireglugerðir og reglur um þjónustu í upplýsingasamfélaginu (kerfisbinding).
5. Áhrif á lýðheilsu.
Um skaðsemi áfengisdrykkju, hvað þá óhóflegrar, er óþarfi að fara mörgum orðum. Auðvelt er að afla sér upplýsinga þar um. Þá er sömuleiðis hafið yfir vafa að börnum ætti ekki að veita áfengi. Þá er engum blöðum um það að fletta að afleiðingar skaðlegrar drykkju eru samfélaginu gríðarlega kostnaðarsamar, hvort sem metið er félagslegt, sálrænt eða efnahagslegt tjón. Af þessu leiðir að það er réttlætanlegt markmið að stemma stigu við áfengisneyslu eftir því sem unnt er. Hverjar þær takmarkanir eiga að vera verður svo að vera vegið út frá sjálfsákvörðunarrétti fólks, sem eigi að síður kýs að neyta áfengis, og svo rétti þeirra sem framleiða, selja og veita áfengi. Þá verður einnig að tryggja heilsu og hagsmuni neytenda, þannig að ekki skapist freistni til að framleiða og selja áfengi með ólögmætum hætti.
Þær takmarkanir sem helst hafa verið við lýði hér á landi eru m.a.: a) Öll smásala hefur verið á hendi hins opinbera, með örfáum undantekningum, b) óheimilt er að selja eða veita áfengi til þeirra sem eru yngri en 20 ára og c) innheimt er áfengisgjald.
Þær breytingar á löggjöfinni sem frumvarp þetta kveður á um hnika ekki þessum takmörkunum. Eingöngu er um að ræða heimild innlendra aðila til að selja áfengi í vefverslun til jafns við erlenda aðila. Áfram verður smásala í höndum ÁTVR, áfram verður óheimilt að selja áfengi til þeirra sem eru yngri en 20 ára og áfram verður innheimt áfengisgjald. Eins og fyrr segir verður grundvallarbreytingin sú að staða einkarekinna innlendra og erlendra vefverslana með áfengi verður jöfnuð. Þá er nú þegar starfrækt vefverslun á vegum ÁTVR, þar sem unnt er að panta og sækja vörur samdægurs. Því er ekki um að ræða nýjan valkost fyrir kaupendur áfengis verði frumvarp þetta að lögum.
Hér er því um að ræða mat á því hvort jöfnun réttinda innlendra aðila til vefsölu til jafns við erlenda aðila og vefverslun ÁTVR komi til með að auka áfengisneyslu eður ei. Miðað við þau gögn sem hægt er að byggja á er lítið sem hönd á festir sem bendir til að svo verði. Tilkoma vefverslunar með áfengi, bæði innlendrar á vegum ÁTVR og erlendrar, hefur ekki aukið neyslu samkvæmt gögnum Hagstofunnar. Áfengisneysla á hvern íbúa er raunar svipuð árið 2023 og hún var 2015. Á sama tíma hefur útsölustöðum ÁTVR fjölgað, auk þess sem ÁTVR og erlendir aðilar hafa aukið vefsölu áfengis á sama tímabili.
Það sem eftir stendur er því hvort málefnalegt sé að ÁTVR sé eini innlendi aðilinn sem reki vefverslun með áfengi. Þar dugir ekki að horfa til sömu sjónarmiða og eiga við um smásölu áfengis, enda er eðli viðskipta yfir netið þannig að þau eru óháð öðrum ytri aðstæðum, svo sem staðsetningu og þéttleika smásöluaðila. Þá eiga sjónarmið um hvort áfengi sé selt samhliða annarri verslun ekki heldur við. Lög um markaðssetningu einstakra vara sem innihalda áfengi eiga áfram við. Af þessu leiðir að þeir almannahagsmunir sem réttlætanlegt er að séu varðir eru óverulegir og réttlæta ekki slíka takmörkun sem bann við starfsemi vefverslana óneitanlega er. Í þessu samhengi verður einnig að líta til þess að samkvæmt núverandi starfsemi ÁTVR er hægt að nálgast pantað áfengi á öllum útsölustöðum.
