Ferill 695. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1303 — 695. mál.
Skýrsla
stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um framkvæmd laga um starfsemi stjórnmálasamtaka.
Á 3. fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar 19. febrúar 2025 samþykkti nefndin tillögu formanns, með vísan til 2. mgr. 8. tölul. 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að taka til athugunar framkvæmd laga um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006, er varðar greiðslu styrkja úr ríkissjóði til stjórnmálasamtaka. Tilefni athugunarinnar voru upplýsingar um að fjárframlög úr ríkissjóði hefðu verið greidd til tiltekinna stjórnmálasamtaka án þess að skilyrði laga um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006, um skráningu á stjórnmálasamtakaskrá hefðu verið uppfyllt.
Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti frá Ríkisendurskoðun, dómsmálaráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, landskjörstjórn, Skattinum og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Nefndin hélt opinn fund með fjármála- og efnahagsráðherra 3. mars 2025. Upptaka af fundinum er aðgengileg á vef Alþingis.
Fjárframlög til stjórnmálasamtaka.
Markmiðið með opinberum styrkjum til stjórnmálasamtaka er að þau geti haldið uppi og rækt það mikilvæga hlutverk sem stjórnskipun landsins gerir ráð fyrir að þau gegni. Í greinargerð með frumvarpi því sem síðar varð að lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka segir að stjórnmálasamtök séu hornsteinn lýðræðis í landinu. Með þeim sé skapaður vettvangur fyrir skoðanaskipti um mikilvæg samfélagsleg málefni og ekki síður til að endurspegla skoðanir félagsmanna stjórnmálaflokka til slíkra málefna ýmist í almennri umræðu eða í gegnum kjörna fulltrúa á pólitískum vettvangi. Í ljósi þessa hlutverks er mikilvægt að lagaumhverfi þeirra auðveldi þeim að gegna þessu hlutverki og að það sé gagnsætt og til þess fallið að draga úr vantrausti á stjórnmálaflokka.
Um fjárframlög ríkis og sveitarfélaga til stjórnmálasamtaka gilda lög um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006, sem áður báru heitið lög um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra. Lögin setja stjórnmálasamtökum ákveðnar skorður er kemur að því að þiggja framlög til starfsemi sinnar. Þá leggja lögin ríkar skyldur á stjórnmálasamtök að upplýsa um framlög og eru þær upplýsingar jafnframt gerðar opinberar.
Markmið laganna skv. 1. gr. eru að „auka traust á stjórnmálastarfsemi, tryggja starfsskilyrði og sjálfstæði stjórnmálasamtaka og efla lýðræði og gagnsæi“.
Stjórnmálasamtök eru skilgreind sem flokkar eða samtök sem bjóða fram í kosningum til Alþingis eða sveitarstjórna, sbr. 1. tölul. 2. gr. laganna. Í eftirfarandi umfjöllun verður einungis horft til flokka eða samtaka sem bjóða fram í kosningum til Alþingis.
Skilyrði laganna fyrir úthlutun fjárframlaga úr ríkissjóði.
Lágmarksfylgi í alþingiskosningum.
Í 3. gr. laganna segir að stjórnmálasamtök sem hafa fengið a.m.k. einn mann kjörinn á þing eigi rétt á 12 millj. kr. grunnrekstrarframlagi úr ríkissjóði á ári hverju. Ný stjórnmálasamtök sem fá mann kjörinn á Alþingi eiga rétt á greiðslu styrks fyrir kosningaárið hlutfallslega miðað við kjördag. Þá fái stjórnmálasamtök sem fengið hafa a.m.k. einn mann kjörinn eða hlotið hafa að lágmarki 2,5% atkvæða í næstliðnum alþingiskosningum framlag úr ríkissjóði samkvæmt ákvörðun í fjárlögum hverju sinni. Stjórnmálasamtök sem bjóða fram í þremur kjördæmum eða fleiri í kosningum til Alþingis geta að loknum kosningum sótt um sérstakan fjárstyrk úr ríkissjóði til að mæta útlögðum kostnaði við kosningabaráttu, að hámarki 750.000 kr. fyrir hvert kjördæmi sem boðið er fram í. Við setningu laganna var skilyrði um lágmarksfylgi stjórnmálasamtaka eina skilyrðið fyrir greiðslu fjárframlaga en síðar var tveimur skilyrðum bætt við lögin.
Upplýsingaskylda og birting ársreiknings.
Með lögum nr. 119/2010, um breytingu á lögum nr. 162/2006, var lögfest skilyrði um að stjórnmálasamtök verði að uppfylla upplýsingaskyldu sína gagnvart Ríkisendurskoðun, þ.e. með birtingu ársreiknings sem undirritaður hefur verið af endurskoðanda. Markmið þess var að tryggja enn frekar að stjórnmálasamtök fullnægðu skyldum sínum. Þá var með lögum nr. 109/2021, um breytingu á lögum nr. 162/2006, einnig gert að skilyrði að Ríkisendurskoðun hafi birt ársreikning stjórnmálasamtaka. Með því sé stutt betur við tilgang og markmið laganna sem er að draga úr hættu á hagsmunaárekstrum, auka traust á stjórnmálastarfsemi og efla lýðræði og gagnsæi í stjórnmálastarfsemi.
Skráning á stjórnmálasamtakaskrá.
Með lögum nr. 109/2021 var miðað að því að móta heildstæða lagaumgjörð um starfsemi stjórnmálasamtaka hér á landi. Það var gert í því skyni að auka enn frekar gagnsæi í stjórnmálabaráttu og styrkja grundvöll eftirlits með fjármálum stjórnmálasamtaka. Ríkisskattstjóra var falið að starfrækja sérstaka stjórnmálasamtakaskrá og það gert að skilyrði fyrir fjárframlögum úr ríkissjóði, til viðbótar við önnur skilyrði laganna, að viðkomandi stjórnmálasamtök hefðu fengið skráningu í stjórnmálasamtakaskrá ríkisskattstjóra. Það var mat frumvarpshöfunda að gild og málefnaleg sjónarmið væru fyrir því að slík samtök myndu skrá sig í stjórnmálasamtakaskrá. Það myndi skapa gagnsæi í starfsemi stjórnmálasamtaka, skilyrða úthlutun opinberra fjárframlaga til þeirra og styrkja grundvöll eftirlits með ráðstöfunum opinbers fjár. Með því að halda skrá yfir stjórnmálasamtök þar sem liggja fyrir tilteknar lágmarksupplýsingar um starfsemi þeirra sé stuðlað að gagnsæi og betur tryggt að unnt sé að hafa eftirlit með því að þau samtök sem þiggja framlög frá hinu opinbera hagi starfsemi sinni í samræmi við lög.
Framkvæmd greiðslu framlaga til stjórnmálasamtaka.
Í ársbyrjun 2022 greiddi fjármála- og efnahagsráðuneyti fjárframlög til stjórnmálasamtaka á grundvelli laga um starfsemi stjórnmálasamtaka. Ferill málsins var með þeim hætti að stjórnmálasamtök fengu greitt í samræmi við hlutfallslega niðurstöðu síðustu alþingiskosninga. Ráðuneytið leit ekki svo á að í lögunum fælist krafa um sérstaka beiðni eða umsókn um greiðslu heldur höfðu fulltrúar samtakanna samband við ráðuneytið til að staðfesta greiðsluupplýsingar. Átti þetta sér jafnan stað í upphafi hvers árs. Fyrir útgreiðslu óskaði ráðuneytið staðfestingar Ríkisendurskoðunar á því hvort viðkomandi stjórnmálasamtök hefðu uppfyllt skyldur sínar um skil ársreikninga með viðeigandi staðfestingu til opinberrar birtingar, sbr. ákvæði 5. gr. a laga um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006. Að því loknu sendi ráðuneytið beiðni til Fjársýslu ríkisins um framkvæmd greiðslna og lauk þeim jafnan á fyrstu mánuðum hvers árs. Ráðuneytið fór því ekki nema að hluta eftir ákvæði 5. gr. a laganna sem kveður skýrlega á um að skilyrði úthlutunar á fé úr ríkissjóði sé að viðkomandi stjórnmálasamtök séu skráð á stjórnmálasamtakaskrá, hafi áður uppfyllt upplýsingaskyldu sína við ríkisendurskoðanda og að ríkisendurskoðandi hafi birt ársreikning þeirra. Engin stjórnmálasamtök uppfylltu skilyrði laga um starfsemi stjórnmálasamtaka 25. janúar 2022.
Það liggur fyrir að með tölvupósti, dags. 13. mars 2024, upplýsti Ríkisendurskoðun ráðuneytið um að Vinstrihreyfingin – grænt framboð væri ekki skráð á stjórnmálasamtakaskrá. Með tölvupósti, dags. 23. janúar 2025, upplýsti Ríkisendurskoðun ráðuneytið um að embættið hefði bent Flokki fólksins á að hann væri skráður sem félagasamtök en ekki stjórnmálasamtök.
Í ársbyrjun 2025 komu fram ábendingar um að ráðuneytið hefði greitt framlög til stjórnmálasamtaka sem ekki uppfylltu skilyrði laga um starfsemi stjórnmálasamtaka. Í kjölfar þeirra ábendinga hélt ráðuneytið eftir greiðslu þess framlags sem Flokki fólksins bar að fá þar til skilyrði um skráningu flokksins sem stjórnmálasamtaka yrði uppfyllt. Það gerðist í lok febrúar árið 2025. Ráðuneytið viðurkennir að misbrestur á verklagi þess hafi orðið til þess að fjárframlög til stjórnmálasamtaka voru greidd án þess að öll skilyrði 5. gr. a laga um starfsemi stjórnmálasamtaka væru uppfyllt. Hinn 24. febrúar 2025 sendi ráðuneytið Ríkisendurskoðun beiðni þess efnis að embættið kannaði og legði mat á viðbrögð þess í kjölfar umræddra ábendinga. Ríkisendurskoðandi féllst á beiðnina en taldi ekki tilefni til að hefja heildstæða stjórnsýsluúttekt á málinu. Ríkisendurskoðun skilaði niðurstöðum athugunarinnar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í janúar árið 2026.
Niðurstaða.
Nefndin beinir því til dómsmálaráðherra að hefja endurskoðun á lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka. Við þá endurskoðun verði unnið að því að einfalda fyrirkomulag og framkvæmd laganna, m.a. með tilliti til minni stjórnmálasamtaka, að skýra ábyrgðarskiptingu og að tryggja markvisst verklag stjórnvalda, og að öðru leyti verði höfð hliðsjón af niðurstöðu Ríkisendurskoðunar.
Þórarinn Ingi Pétursson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur skýrslunni.
Alþingi, 1. júní 2026.
| Bryndís Haraldsdóttir, form. |
Jón Gnarr. | Árni Helgason. |
| Ása Berglind Hjálmarsdóttir. | Eiríkur Björn Björgvinsson. | Guðmundur Ingi Kristinsson. |
| Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir. | Sigmundur Ernir Rúnarsson. | Þorgrímur Sigmundsson. |
