Ferill 191. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 214 — 191. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003 (raforkuviðskipti).
Frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
1. gr.
a. Eftirfarandi orðskýringar bætast við í viðeigandi stafrófsröð:
1. Aðili: Einstaklingur eða lögaðili.
2. Framvirkur markaður: Uppboðsmarkaður þar sem marghliða kerfi sem leiðir saman kaupendur og seljendur heildsöluorkuafurða í samræmi við ófrávíkjanlegar reglur þess þannig að til samninga stofnast um heildsöluorkuafurðir.
3. Heildsöluorkuafurð: Eftirtaldir samningar og afleiður óháð því hvar og hvernig viðskiptin fara fram:
a. samningar um afhendingu á raforku,
b. afleiður sem tengjast raforku sem er framleidd, höfð eru viðskipti með eða afhentar,
c. samningar um flutning og dreifingu raforku,
d. afleiður sem varða flutning og dreifingu raforku,
e. samningar um geymslu raforku,
f. afleiður sem varða geymslu raforku.
Samningar um afhendingu, flutning og dreifingu raforku til annarra notenda en stórnotenda teljast ekki heildsöluorkuafurðir.
4. Heildsöluorkumarkaður: Markaður þar sem höfð eru viðskipti með heildsöluorkuafurðir óháð því hvar og hvernig viðskiptin fara fram. Hér undir falla viðskipti innan og utan viðskiptavettvangs raforku.
5. Innandagsmarkaður: Marghliða kerfi sem leiðir saman fjölda þriðju aðila sem vilja kaupa eða selja þannig að til samninga geti stofnast á opnunartíma innandagsmarkaðar.
6. Miðlægur mótaðili í uppgjöri: Lögaðili sem gengur á milli mótaðila að viðskiptasamningum á viðskiptavettvangi raforku og verður þar með kaupandi gagnvart hverjum seljanda og seljandi gagnvart hverjum kaupanda.
7. Milligönguaðili í raforkuviðskiptum: Aðili sem hefur milligöngu um viðskipti með heildsöluorkuafurðir í atvinnuskyni með því að taka á móti viðskiptafyrirmælum og miðla þeim áfram.
8. Næstadagsmarkaður: Uppboðsmarkaður þar sem marghliða kerfi leiðir saman fjölda þriðju aðila sem vilja kaupa eða selja þannig að til samninga geti stofnast fyrir 24 klukkustundir næsta sólarhrings.
9. Tilboðabók: Rauntímaskrá upplýsinga um öll virk kaup- og sölutilboð um heildsöluorkuafurðir, þar á meðal pöruð og ópöruð viðskiptafyrirmæli.
10. Uppboðsmarkaður: Marghliða kerfi sem leiðir saman fjölda þriðju aðila sem vilja kaupa eða selja og parar saman viðskiptin á ákveðnu tímamarki.
11. Viðskiptafyrirmæli: Fyrirmæli sem fela í sér tilboð um kaup eða sölu á heildsöluorkuafurð á tilgreindu verði eða betra verði og í tilgreindu magni.
12. Viðskiptavettvangur raforku: Marghliða kerfi sem leiðir saman fjölda þriðju aðila sem vilja kaupa eða selja þannig að til samninga geti stofnast með heildsöluorkuafurðir innan hvers kyns viðskiptaglugga, þ.m.t. næstadagsmarkaður, innandagsmarkaður og framvirkur markaður.
b. Ákvæði 9. tölul. orðast svo: Markaðsaðili: Hver sá einstaklingur eða lögaðili, þ.m.t. flutningsfyrirtækið og dreifiveitur, sem stundar viðskipti með heildsöluorkuafurð og/eða gefur fyrirmæli um viðskipti eða annast slík viðskipti í umboði annars.
c. 16. tölul. fellur brott og breytast númer síðari töluliða til samræmis við það.
2. gr.
3. gr.
4. gr.
a. 1. málsl. orðast svo: Leyfi Raforkueftirlitsins þarf til þess að reka viðskiptavettvang raforku.
b. Í stað 4. og 5. málsl. koma þrír nýir málsliðir, svohljóðandi: Heimilt er að innheimta gjald fyrir leyfi sem Raforkueftirlitið veitir samkvæmt þessari grein. Gjaldið má ekki vera hærra en nemur kostnaði við undirbúning, svo sem vegna nauðsynlegrar aðkeyptrar þjónustu, afgreiðslu leyfis og eftirlits með leyfishöfum. Gjaldið skal vera í samræmi við gjaldskrá sem staðfest skal af ráðherra og birt í B-deild Stjórnartíðinda.
c. Við bætast fjórar nýjar málsgreinar, svohljóðandi:
Viðskiptavettvang raforku ber að reka í samræmi við leyfi og þar skal umsjón með uppgjöri viðskipta fara fram. Umsækjandi um leyfi til að reka viðskiptavettvang raforku skal sýna fram á:
1. Fjárhagslegan styrkleika og þekkingu á raforkumarkaði til að efna skuldbindingar vegna starfseminnar.
2. Að óæskilegir hagsmunaárekstrar verði ekki vegna annarrar starfsemi.
3. Verkferla sem tryggja fullnægjandi stýringu áhættu og ráðstafanir til að greina og draga úr áhættu.
4. Hæfni til að tryggja öruggan rekstur tæknilegra kerfa.
5. Verkferla sem tryggja heiðarleg og sanngjörn viðskipti á vettvangnum.
6. Að uppgjör viðskipta geti farið fram tímanlega og verið skilvirk.
7. Að hann sé óháður öðrum markaðsaðilum og fullnægjandi aðskilnaður sé tryggður, þ.m.t. stjórnunarlegur aðskilnaður gagnvart öðrum markaðsaðilum.
Taki rekstraraðili við fjármunum í þágu annarra ber að varðveita slíka fjármuni á sérstökum vörslufjárreikningi í viðurkenndri bankastofnun.
Rekstraraðili sem gerist miðlægur mótaðili í uppgjöri raforkuviðskipta skal gefa út afreikninga í þeim tilvikum sem hann gerist kaupandi, sem koma í stað sölureikninga, að uppfylltum skilyrðum 3. mgr. 21. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988.
Kveðið skal nánar á um skilyrði leyfisveitingar og skipulagskröfur viðskiptavettvangs raforku í reglugerð. Í reglugerð skal m.a. mæla fyrir um skipulagskröfur framvirkra markaða, næstadagsmarkaða, innandagsmarkaða, hvernig staðið skuli að framkvæmd við pörun viðskipta, tímamark pörunar, hvernig staðið skuli að uppgjöri og miðlun upplýsinga til kerfisstjórnunar flutningsfyrirtækisins.
d. Fyrirsögn greinarinnar orðast svo: Leyfi til að reka viðskiptavettvang raforku.
5. gr.
6. gr.
a. (20. gr. a.)
Innherjaupplýsingar.
Með upplýsingum er í þessu ákvæði átt við:
1. Upplýsingar sem skylda er að birta samkvæmt ákvæðum laga þessara, reglugerðum settum með stoð í þeim og öðrum reglum, þ.m.t. almennum reglum um rekstur og stýringu raforkuflutnings og raforkudreifingar, sbr. 6. mgr. 9. gr. og 4. mgr. 16. gr.
2. Upplýsingar sem varða getu og nýtingu búnaðar til framleiðslu, notkunar eða flutnings raforku, þ.m.t. um skipulegan eða ófyrirséðan ótiltækileika búnaðar.
3. Aðrar upplýsingar sem ætla má á að markaðsaðili myndi byggja á við ákvörðun um viðskipti á heildsöluorkuafurðum eða viðskiptafyrirmæli.
Upplýsingar teljast nægjanlega tilgreindar ef þær varða aðstæður sem eru fyrir hendi eða sem telja má að verði eða atburð sem hefur átt sér stað eða sem ætla má að muni eiga sér stað ef þær eru nægjanlega nákvæmar til að unnt sé að draga ályktun um möguleg áhrif þeirra á verð heildsöluorkuafurða. Sé um að ræða langvarandi ferli sem ætlað er að ná fram eða sem veldur tilteknum aðstæðum eða tilteknum atburði má líta á þessar aðstæður eða atburð, og milliþrep í ferlinu sem tengjast því að ná fram þessum aðstæðum eða atburði, sem nægjanlega tilgreindar upplýsingar.
Upplýsingar um milliþrep í langvarandi ferli teljast vera innherjaupplýsingar ef þær einar og sér uppfylla skilyrði um innherjaupplýsingar samkvæmt þessari grein.
Upplýsingar skv. 1. mgr. tengjast beint eða óbeint heildsöluorkuafurð ef þær hafa hugsanleg áhrif á eftirspurn, framboð eða heildsöluorkuafurð eða á væntingar þar um.
Upplýsingar skv. 1. mgr. teljast líklegar, væru þær gerðar opinberar, til að hafa marktæk áhrif á verð heildsöluorkuafurðar ef ætla má að skynsamur markaðsaðili byggi ákvörðun sína um að eiga viðskipti með heildsöluorkuafurð að nokkru eða öllu leyti á þeim.
b. (20. gr. b.)
Bann við innherjasvikum og ólögmætri miðlun innherjaupplýsinga.
1. Nota þær upplýsingar til að leggja fram viðskiptafyrirmæli, afturkalla eða breyta viðskiptafyrirmælum, fyrir eigin reikning eða reikning þriðja aðila, annaðhvort beint eða óbeint, um þá heildsöluorkuafurð sem upplýsingarnar varða.
2. Miðla þeim upplýsingum til annarra nema miðlunin sé í eðlilegu sambandi við starf, stöðu eða skyldur.
3. Ráðleggja eða hvetja markaðsaðila til að kaupa eða selja heildsöluorkuafurð á grundvelli upplýsinganna. Láti markaðsaðili til leiðast eftir slíkar ráðleggingar eða hvatningu telst það innherjasvik skv. 1. tölul. ef sá hinn sami veit eða mætti vita að ráðleggingin eða hvatningin grundvallast á innherjaupplýsingum.
Ákvæði 1. mgr. gildir einnig um alla aðila sem búa yfir innherjaupplýsingum í tengslum við heildsöluorkuafurð vegna:
1. Setu í stjórn, starfs síns í framkvæmdastjórn eða eftirlitseiningum markaðsaðila.
2. Hlutdeildar í hlutafé markaðsaðila.
3. Aðgangs að upplýsingum í krafti starfs, stöðu eða skyldna.
4. Aðgangs að upplýsingum vegna þátttöku í refsiverðri háttsemi.
5. Vitneskju um að um er að ræða innherjaupplýsingar.
Ákvæði 1. mgr. tekur ekki til:
1. Viðskipta kerfisstjórnunar flutningsfyrirtækisins skv. 4. mgr. 9. gr.
2. Viðskipta sem gerð eru til að uppfylla skyldu samkvæmt samningi um að afla eða ráðstafa heildsöluorkuafurð, sem gerður var áður en viðkomandi bjó yfir innherjaupplýsingum.
3. Viðskipta sem eru liður í neyðaraðgerðum þegar stjórnvöld hafa gripið inn í til að tryggja örugga afhendingu raforku og markaðsfyrirkomulag hefur verið fellt tímabundið úr gildi.
4. Viðskipta vinnsluaðila sem gerð eru í þeim eina tilgangi að mæta beinu efnislegu tapi vegna ófyrirséðra truflana og misbrestur á því myndi leiða til þess að vinnsluaðilinn gæti ekki uppfyllt fyrirliggjandi samningsskuldbindingar eða vegna fyrirmæla frá flutningsfyrirtækinu til að tryggja öruggan og traustan rekstur kerfisins. Við slíkar aðstæður ber vinnsluaðila að tilkynna Raforkueftirlitinu um viðskiptin.
c. (20. gr. c.)
Markaðsmisnotkun.
1. Að sýna háttsemi, eiga í viðskiptum, leggja fram, afturkalla eða breyta viðskiptafyrirmælum:
a. sem gefa eða líklegt er að gefi ranga eða villandi mynd af framboði á, eftirspurn eftir eða verði á heildsöluorkuafurðum,
b. sem einn eða fleiri aðilar í samstarfi tryggja eða gera tilraun til að tryggja óeðlilegt eða tilbúið verð á einni eða fleiri heildsöluorkuafurðum, nema aðilinn sem á í viðskiptum, leggur fram, afturkallar, breytir viðskiptafyrirmælum eða sýnir aðra háttsemi sýni fram á lögmætar ástæður sem samræmast viðurkenndri markaðsframkvæmd,
c. með uppspuna eða öðrum blekkingum eða klækjum, sem líklegt er að gefi rangar eða villandi vísbendingar um framboð á, eftirspurn eftir eða verð á heildsöluorkuafurðum.
2. Að miðla upplýsingum til fjölmiðla, á vefmiðlum eða á einhvern annan hátt sem gefur eða er líklegur til að gefa ranga eða villandi mynd af framboði á, eftirspurn eftir eða verði á heildsöluorkuafurðum, þ.m.t. að breiða út orðróm, sem og rangur eða villandi fréttaflutningur þegar aðilinn sem miðlaði upplýsingunum vissi eða hefði mátt vita að þær væru rangar eða villandi.
Þegar upplýsingum er miðlað til fjölmiðla í listrænum tilgangi skal slík miðlun upplýsinga metin með hliðsjón af reglum um fjölmiðlafrelsi og tjáningarfrelsi í öðrum miðlum nema:
a. sá aðili eða aðilar sem miðla upplýsingunum hafi, beint eða óbeint, ávinning af miðlun viðkomandi upplýsinga eða
b. upplýsingagjöfin eða miðlunin sé til að blekkja markaðinn varðandi framboð, eftirspurn eða verð á heildsöluorkuafurðum.
Sé sá aðili sem um getur í þessari grein lögaðili gildir þetta ákvæði einnig um þá einstaklinga sem taka þátt í ákvörðun um að aðhafast fyrir reikning hlutaðeigandi lögaðila.
d. (20. gr. d.)
Tilraun til markaðsmisnotkunar.
1. Að sýna háttsemi, eiga í viðskiptum, leggja fram, afturkalla eða breyta viðskiptafyrirmælum í þeim tilgangi að:
a. gefa rangar eða villandi vísbendingar um framboð á, eftirspurn eftir eða verð á heildsöluorkuafurð,
b. tryggja óeðlilegt verð eða tilbúið verð á einni eða fleiri heildsöluorkuafurðum, hvort sem um er að ræða einn eða fleiri aðila í samstarfi, nema aðilinn sem á í viðskiptum, leggur fram, afturkallar eða breytir viðskiptafyrirmælum sýni fram á lögmætar ástæður sem samræmast viðurkenndri markaðsframkvæmd,
c. gefa rangar eða villandi vísbendingar um framboð á, eftirspurn eftir eða verð á heildsöluorkuafurðum með uppspuna eða öðrum blekkingum eða klækjum.
2. Að miðla upplýsingum í gegnum fjölmiðla, þar á meðal internetið, eða með öðrum hætti í þeim tilgangi að gefa rangar eða villandi upplýsingar um framboð, eftirspurn eða verð á heildsöluorkuafurð.
e. (20. gr. e.)
Bann við markaðsmisnotkun og tilraun til markaðsmisnotkunar.
f. (20. gr. f.)
Viðurkennd markaðsframkvæmd.
Við mat á því hvort háttsemi feli í sér viðurkennda markaðsframkvæmd skal Raforkueftirlitið líta til þess hvort:
1. Markaðsframkvæmdin hafi jákvæð áhrif á gagnsæi á markaðnum.
2. Markaðsframkvæmdin stuðli að vernd fyrir starfsemi heildsöluorkumarkaðar og eðlilegu samspili framboðs og eftirspurnar.
3. Markaðsframkvæmdin hafi jákvæð áhrif á seljanleika og skilvirkni á markaði.
4. Tekið hafi verið tillit til markaðsfyrirkomulags viðkomandi markaðar við markaðsframkvæmdina og markaðsaðilum hafi verið kleift að bregðast á tilhlýðilegan hátt og tímanlega við þeim nýju markaðsaðstæðum sem framkvæmdin hefur skapað.
g. (20. gr. g.)
Fyrirbygging og greining markaðssvika.
Aðilar skv. 1. mgr. skulu án tafar tilkynna Raforkueftirlitinu um fyrirmæli, viðskipti, þ.m.t. afturköllun eða breytingu á þeim, sem gætu falið í sér innherjasvik, markaðsmisnotkun eða tilraun til innherjasvika og markaðsmisnotkunar.
h. (20. gr. h.)
Opinber birting innherjaupplýsinga.
Í undantekningartilvikum er markaðsaðila heimilt að fresta á eigin ábyrgð birtingu innherjaupplýsinga þegar það er nauðsynlegt til að skerða ekki lögmæta hagsmuni hans. Það er skilyrði að frestunin sé ekki líkleg til þess að villa um fyrir almenningi, markaðsaðili geti tryggt trúnað um upplýsingarnar og taki ekki ákvarðanir um viðskipti með heildsöluorkuvörur á grundvelli þeirra. Markaðsaðili skal án tafar tilkynna Raforkueftirlitinu um upplýsingarnar ásamt rökstuðningi fyrir frestun birtingar.
i. (20. gr. i.)
Gagnaskil til Raforkueftirlitsins.
Rekstraraðili viðskiptavettvangs raforku eða þriðji aðili fyrir hans hönd skal láta Raforkueftirlitinu í té upplýsingar um viðskipti með heildsöluorkuafurðir, þ.m.t. viðskiptafyrirmæli sem gerð eru með því að:
1. Veita Raforkueftirlitinu aðgengileg gögn varðandi pöntunarbók í samræmi við leiðbeiningar Raforkueftirlitsins.
2. Veita Raforkueftirlitinu tafarlausan aðgang að tilboðabók þannig að það geti fylgst með viðskiptum á heildsöluorkumarkaði. Raforkueftirlitið birtir leiðbeiningar um gagnaskil til stofnunarinnar þar sem kveðið er á um tæknileg atriði gagnaskila, tímafresti og form.
j. (20. gr. j.)
Reglugerð og leiðbeiningar.
Raforkueftirlitið skal birta leiðbeiningar um reglufylgni við 20. gr. a – 20. gr. i.
7. gr.
a. Á eftir orðunum „brjóta gegn“ í 1. málsl. 1. mgr. kemur: eftirfarandi ákvæðum og reglugerðum sem settar eru samkvæmt þeim.
b. Á eftir 2. mgr. koma fimm nýjar málsgreinar, svohljóðandi:
Raforkueftirlitið getur lagt stjórnvaldssektir á hvern þann sem brýtur gegn eftirtöldum ákvæðum:
1. 20. gr. b um bann við innherjasvikum og ólögmætri miðlun innherjaupplýsinga.
2. 20. gr. e um bann við markaðsmisnotkun og tilraun til markaðsmisnotkunar.
3. 20. gr. g um fyrirbyggingu og greiningu markaðssvika.
4. 20. gr. h um opinbera birtingu innherjaupplýsinga.
5. 20. gr. i um gagnaskil til Raforkueftirlitsins.
Sektir sem lagðar eru á einstaklinga skv. 3. mgr. geta numið frá 100 þús. kr. til:
1. 720 millj. kr. vegna brota á 20. gr. b og 20. gr. e.
2. 140 millj. kr. vegna brota á 20. gr. g og 20. gr. h.
3. 72 millj. kr. vegna brota gegn 20. gr. i.
Sektir sem lagðar eru á lögaðila skv. 3. mgr. geta numið frá 100 þús. kr. til:
1. Allt að 15% af heildarársveltu samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi lögaðilans eða 15% af síðasta samþykkta samstæðureikningi ef lögaðilinn er hluti af samstæðu vegna brota á 20. gr. b og 20. gr. e.
2. Allt að 2% af heildarársveltu samkvæmt síðasta samþykkt ársreikningi lögaðilans eða 2% af síðasta samþykkta samstæðureikningi ef lögaðilinn er hluti af samstæðu vegna brota á 20. gr. g og 20. gr. h.
3. Allt að 1% af heildarársveltu samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi lögaðilans eða 1% af síðasta samþykkta samstæðureikningi ef lögaðilinn er hluti af samstæðu vegna brota á 20. gr. i.
Fjárhæð stjórnvaldssekta á einstakling skv. 3. mgr. skulu aldrei fara umfram 20% af árstekjum viðkomandi á fyrra almanaksári. Ef einstaklingurinn hefur beint eða óbeint notið fjárhagslegs ávinnings af brotinu skal fjárhæð stjórnsýslusektarinnar a.m.k. vera jöfn þeim ávinningi.
Fjárhæð stjórnvaldssekta á lögaðila skv. 3. mgr. skal aldrei fara umfram 20% af heildarársveltu samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi lögaðilans eða síðasta samþykkta samstæðureikningi ef lögaðilinn er hluti af samstæðu. Ef einstaklingurinn hefur beint eða óbeint notið fjárhagslegs ávinnings af brotinu skal fjárhæð stjórnsýslusektarinnar a.m.k. vera jöfn þeim ávinningi.
8. gr.
Saknæmi og ákvörðun stjórnsýsluviðurlaga.
1. Alvarleika brots og hvað það hefur staðið yfir lengi.
2. Ábyrgðar hins brotlega.
3. Fjárhagsstöðu hins brotlega, sér í lagi með hliðsjón af heildarársveltu lögaðila eða árstekjum einstaklings.
4. Ávinnings hins brotlega af broti sem og taps sem hann forðast með broti.
5. Samstarfsvilja hins brotlega.
6. Fyrri brota hins brotlega.
7. Ráðstafana sem hinn brotlegi grípur til til að koma í veg fyrir að brotið verði endurtekið.
9. gr.
a. Í stað fjárhæðarinnar „0,75 aurum“ í 1. tölul. kemur: 0,9 aurum.
b. Í stað fjárhæðarinnar „1,88 aurum“ í 2. tölul. kemur: 2,26 aurum.
10. gr.
Handhafar leyfis ráðherra til reksturs viðskiptavettvangs raforku skulu eigi síðar en 1. september 2026 hafa uppfyllt skilyrði 2. mgr. 18. gr. a og skulu í því skyni sækja um endurnýjun leyfis til Raforkueftirlitsins.
11. gr.
12. gr.
Greinargerð.
Frumvarp þetta er samið í umhverfis,- orku- og loftslagsráðuneytinu í samráði við Raforkueftirlitið. Sambærilegt frumvarp var lagt fram á 156. löggjafarþingi ( 251. mál). Frumvarpið náði ekki fram að ganga en fjallað var um það í atvinnuveganefnd og lagt fram nefndarálit meiri hluta með breytingum. Frumvarpið er nú endurflutt að teknu tilliti til umfjöllunar meiri hluta atvinnuveganefndar með nokkrum nánari útfærslum sem gerð eru nánari skil í greinargerð þessari. Tilgangur frumvarpsins er að mæla fyrir um tilteknar hátternisreglur í raforkuviðskiptum og eftirlit til að stuðla að gagnsæi og heiðarleika á heildsöluorkumarkaði. Tilgangur frumvarpsins er jafnframt að setja lagaramma um starfsemi viðskiptavettvangs raforku, lýsa hlutverki og skyldum þeirra sem fara með slíka starfsemi og um eftirlit Raforkueftirlitsins.
Viðskipti með raforku fara fram á samkeppnismarkaði. Verðmyndun á heildsöluorkumarkaði hefur bein áhrif á stórnotendur og lóðrétt áhrif á verðmyndun í smásölu vegna þess að sölufyrirtækin kaupa raforku á heildsöluorkumarkaði og endurselja til almennrar notkunar í smásölu. Því skila samkeppnishæf verð á heildsöluorkumarkaði hagstæðara verði fyrir neytendur á smásölumarkaði. Raforka er forsenda nútímalegrar búsetu og atvinnustarfsemi hér á landi sem og annars staðar. Því er mikilvægt að tryggja gagnsæi og heiðarleika í verðmyndun á heildsöluorkumarkaði þannig að ávinningur náist af skilvirkum markaði og koma í veg fyrir háttsemi sem gæti ógnað raforkuöryggi.
1.1. Þróun raforkuviðskipta í Evrópu.
Raforkuviðskipti í Evrópu fara fram víða í samevrópsku markaðsumhverfi þar sem viðskiptavettvangur raforku er starfræktur. Markaðsfyrirkomulag í Evrópu er með þeim hætti að samningssamband um kaup og sölu á raforku á heildsöluorkumarkaði kemst annars vegar á með langtímasamningum milli tveggja samningsaðila og hins vegar á viðskiptavettvangi raforku. Á slíkum viðskiptavettvangi myndast markaðsverð eða verðvísitala á heildsöluorkuafurð. Viðskiptavettvangur er marghliða kerfi sem leiðir saman kaup- og söluáhuga þriðju aðila þannig að til samninga geti stofnast. Viðskiptavettvangur getur verið skipulagður á mismunandi hátt út frá tímalengd vörunnar sem er seld, aðferð við pörun viðskipta og opnunartíma kerfisins. Raforkusölusamningar innan sama marghliða kerfis eru staðlaðir á sama hátt með tilliti til tímalengdar og afhendingar. Hér getur verið um að ræða uppboðsmarkaði en slíkir markaðir hafa opnunar- og lokunartíma þar sem tilboðum er safnað og fer pörun viðskipta síðan fram á ákveðnu tímamarki. Vörur til sölu geta verið lengri samningar, t.d. vikublokkir, mánaðarblokkir eða ársblokkir. Einnig er næstadagsmarkaður tegund af uppboðsmarkaði þar sem seld er skammtímaorka, mæld í klukkustundum, fyrir næsta sólarhring eftir að uppboði lýkur. Viðskiptavettvangur með skammtímaorku sem hefur ekki sérstakan opnunar- og lokunartíma líkt og uppboðsmarkaður er innandagsmarkaður eða jöfnunarorkumarkaður. Þar er hægt að eiga í viðskiptum með raforku skömmu fyrir afhendingu.
Fyrirtækið Nord Pool er dæmi um rekstraraðila næstadagsmarkaðar og innandagsmarkaðar í Evrópu, en það starfar í 16 ríkjum í Evrópu og þjónustar rekstraraðila markaða í fimm ríkjum til viðbótar með því að veita rekstraraðilum markaða aðgengi að marghliða kerfum sínum. Nord Pool hefur einnig sérleyfi á grundvelli reglugerðar framkvæmdastjórnar (ESB) 1222/2015, um viðmiðunarreglur varðandi úthlutun flutningsgetu og viðbrögð við kerfisöng, til þess að reka samevrópskan raforkumarkað þvert á landamæri í samstarfi við samevrópska flutningskerfið.
1.2. Fyrirkomulag og þróun raforkuviðskipta á Íslandi.
Ísland er ekki tengt við önnur lönd með rafstreng en er þó hluti af markaði Evrópska efnahagssvæðisins fyrir raforku í gegnum EES-samninginn. Frá gildistöku raforkulaga hafa viðskipti með raforku í heildsölumagni á íslenskum raforkumarkaði farið þannig fram að framleiðendur gera langtímasamninga við stórnotendur sem eru aðlagaðir að notkunarþörf þeirra. Sölufyrirkomulag milli framleiðenda og sölufyrirtækja hefur verið með þeim hætti að kaupandi leggur inn bindandi óskir til framleiðanda á ákveðnum tíma um raforkukaup komandi árs og út frá því kemst á bindandi raforkusölusamningur. Slík viðskipti kallast OTC-viðskipti og hefur Landsvirkjun, sem er stærsti framleiðandi á raforku hér á landi og í ríkiseigu, boðið öllum sölufyrirtækjum sama verð til þess að jafna samkeppnisgrundvöll fyrirtækjanna á smásöluorkumarkaði. Þá eru sum sölufyrirtæki með eigin framleiðslu.
Allt frá gildistöku raforkulaga hefur verið í lögunum sérstök heimild fyrir flutningsfyrirtækið Landsnet hf. til þess að reka raforkumarkað. Þá er í 18. gr. a laganna ákvæði sem fjallar um leyfisskyldu aðila til að reka raforkumarkað. Ekki er tilgreint ítarlega hvað fellur undir 18. gr. a en skv. 15. tölul. 3. gr. laganna er raforkumarkaður skilgreindur sem skipulegur markaður með raforku. Um nokkurt skeið hafa verið uppi áform um að koma á fót skipulegum vettvangi fyrir raforkuviðskipti og í desember 2023 voru í fyrsta sinn veitt leyfi til reksturs raforkumarkaðar á grundvelli 18. gr. a. Hinn 15. apríl 2024 opnaði Vonarskarð ehf. sinn markað með vöruúrval allt að fimm ár fram í tímann. Elma orkuviðskipti ehf., dótturfélag Landsnets, opnaði næstadagsmarkað fyrir raforkuviðskipti 11. mars 2025. Í skýrslum um raforkuöryggi hér á landi hefur verið bent á að aukið gagnsæi í verðmyndun á heildsöluorkumarkaði sé ein mikilvægasta forsenda þess að unnt sé að bæta virkni markaðarins. Með bættri virkni heildsöluorkumarkaðarins væri stuðlað að jafnvægi í framboði og eftirspurn eftir raforku og þar með auknu öryggi fyrir alla notendur á markaðnum.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
Í raforkulögum er ekki mælt fyrir um gagnsæi í verðmyndun eða hátternisreglur í raforkuviðskiptum á borð við markaðsmisnotkun, ólögmæt innherjaviðskipti o.fl. Lagaramma skortir um rekstur skipulegs raforkumarkaðar (viðskiptavettvangs). Raforkuviðskipti í heildsölu fara í auknum mæli fram á slíkum vettvangi hér á landi. Er því talið nauðsynlegt að í raforkulögum verði nánar kveðið á um skipulagskröfur og skyldur leyfishafa til reksturs viðskiptavettvangs, skyldur markaðsaðila í viðskiptum, bann við markaðssvikum og markaðseftirlit. Þannig verður stuðlað að því að raforkuverð endurspegli raunverulegt samspil milli framboðs og eftirspurnar og að enginn hagnist á markaðssvikum.
3. Meginefni frumvarpsins.
Með frumvarpinu lagt til að lögfest verði ákvæði að fyrirmynd nokkurra gerða Evrópusambandsins á sviði raforkuviðskipta, aðlöguð að íslenskum heildsöluorkumarkaði.
Settar eru fram skilgreiningar til að samræma skipulag viðskipta innan hvers viðskiptavettvangs raforku eins og þekkist í Evrópu. Kveðið er á um skipulagskröfur til rekstraraðila viðskiptavettvangs en gert er ráð fyrir því að tæknilegar skipulagskröfur geti verið breytilegar miðað við mismunandi vettvang. Ákvæði frumvarpsins um skipulagskröfur rekstraraðila viðskiptavettvangs, þá sérstaklega skammtímamarkaði líkt og næstadagsmarkað og innandagsmarkað, á sér að nokkru leyti fyrirmynd í reglugerð framkvæmdastjórnar (ESB) 2015/1222 um viðmiðunarreglur varðandi úthlutun flutningsgetu og viðbrögð við kerfisöng. Reglugerðin sjálf tekur ekki til Íslands þar sem íslenska flutningskerfið er ekki tengt öðrum flutningskerfum. Tilkoma viðskiptavettvangs raforku gerir það að verkum að raforkusölusamningar geta farið oft á milli aðila áður en að afhendingu kemur og jafnvel með nafnleynd ef rekstraraðili viðskiptavettvangs gerist miðlægur mótaðili í viðskiptum. Tilboðabók viðskiptavettvangs inniheldur upplýsingar um viðskipti sem hafa farið fram stuttu fyrir afhendingartíma og eru nauðsynlegar fyrir kerfisstjórnun flutningsfyrirtækisins. Þá er mikilvægt að hægt sé að afhenda þá raforku sem viðskipti eru höfð með á viðskiptavettvangi og að gagnsæi ríki meðal markaðsaðila um flutningsgetu flutningsfyrirtækisins. Aðrar skipulagskröfur til rekstraraðila viðskiptavettvangs er að finna í svokölluðum hreinorkupakka Evrópusambandsins sem ekki hefur verið tekinn upp í EES-samninginn en upptaka í samninginn er til umfjöllunar í sameiginlegu EES-nefndinni.
Markmið frumvarpsins er að tryggja gagnsæi í verðmyndun og heiðarleika í raforkuviðskiptum á heildsöluorkumarkaði. Kveðið er á um skilgreiningar á hugtökum og háttsemi sem telst til markaðssvika, ásamt því að banna slíka háttsemi. Kveðið er á um upplýsingaskyldu, annars vegar opinbera upplýsingaskyldu vegna innherjaupplýsinga sem markaðsaðili býr yfir og hins vegar upplýsingaskyldu til eftirlitsaðila um viðskipti og viðskiptafyrirmæli, sem aðlöguð hefur verið að íslenskum eftirlitsaðila. Hið síðarnefnda er forsenda þess að eftirlitsaðili geti haft eftirlit með verðmyndun raforku og hvort tiltekin háttsemi eða upplýsingar hafi áhrif á verðmyndunina. Markmið með opinberri birtingu innherjaupplýsinga er að tryggja jafnræði og vernda raforkumarkað gegn misnotkun verðmætra upplýsinga. Kveðið er á um eftirlit Raforkueftirlitsins til þess að markaðsaðilar geti treyst á jafngilt, öflugt og fyrirbyggjandi fyrirkomulag viðurlaga við hvers konar misferli. Mikilvægt er að tryggja að stjórnvaldssektir hafi fráhrindandi áhrif á hvers konar háttsemi sem er ætlað að draga úr heilleika og tiltrú aðila til markaðarins. Jafnframt er nauðsynlegt að Raforkueftirlitinu sé búinn sektarrammi og tilgreind atriði sem líta beri til við ákvörðun sektarfjárhæðar.
Ákvæði frumvarpsins um upplýsingaskyldu og bann við markaðssvikum á sér fyrirmynd í reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 1227/2011 um heildstæðan og gagnsæjan heildsöluorkumarkað fyrir orku (hér eftir REMIT-reglugerðin). Sú reglugerð er lögfest í Evrópusambandinu að fyrirmynd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2003/6/EB um innherjasvik og markaðsmisnotkun sem var síðar felld brott og leyst af hólmi með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 596/2014 um markaðssvik (hér eftir MAR-reglugerðin) sem innleidd var hér á landi með lögum um aðgerðir gegn markaðssvikum, nr. 60/2021. Gildissvið þessara tveggja reglugerða skarast og ber að túlka REMIT-reglugerðina til samræmis við hliðstæð ákvæði í MAR-reglugerðinni. Til markaðssvika teljast innherjasvik, ólögmæt miðlun innherjaupplýsinga, markaðsmisnotkun og tilraun til markaðsmisnotkunar. REMIT-reglugerðin hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn en er talin EES-tæk og stefnt er að upptöku. Þá hafa Norðmenn innleitt meginreglur reglugerðarinnar í norskan rétt að hluta. Einnig gildir REMIT-reglugerðin um raforku sem framleidd er í Noregi en afhent yfir landamæri. Markmið REMIT-reglugerðarinnar er að stuðla að trausti á orkumarkaðnum. Er það gert með því annars vegar að kveða á um upplýsingaskyldu vegna innherjaupplýsinga sem markaðaðili býr yfir og tryggja þannig jafnt aðgengi að verðmyndandi upplýsingum á markaði auk upplýsingaskyldu til eftirlitsaðila og hins vegar með því að kveða á um bann við markaðssvikum. Markaðssvik er hugtak sem nær yfir innherjasvik, ólögmæta miðlun innherjaupplýsinga, markaðsmisnotkun og tilraun til markaðsmisnotkunar.
REMIT- og MAR-reglugerðirnar fela í sér rammagerðir sem síðan eru útfærðar með framseldum gerðum. Eftirlitsstjórnvöld á borð við Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunina (ESMA) og Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði (ACER) tryggja samræmda túlkun og framkvæmd ákvæða með ýmsum hætti, t.d. útgáfu leiðbeinandi tilmæla og beitingu stjórnvaldssekta. Á Íslandi hefur Raforkueftirlitið eftirlit með raforkuviðskiptum og getur gefið leiðbeinandi tilmæli þar um eða beitt stjórnvaldssektum. Í samræmi við uppbyggingu REMIT-reglugerðarinnar og afleiddra heimilda gerir meginefni frumvarpsins ráð fyrir að lögfesta tiltekin rammaákvæði að fyrirmynd REMIT-reglugerðarinnar.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Samkvæmt 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, er öllum frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Með áskilnaði um lög er átt við sett lög frá Alþingi. Í frumvarpinu eru sett skilyrði til reksturs viðskiptavettvangs raforku og mælt fyrir um hátternisreglur í raforkuviðskiptum og kveðið á um sektarheimildir Raforkueftirlitsins. Takmarkanir sem telja má leiða af frumvarpinu eru óverulegar en jafnframt almennar og grundvallast á almenningsþörf þar sem þær stuðla að því að raforkuverð endurspegli raunverulegt samspil milli framboðs og eftirspurnar, að enginn hagnist á markaðssvikum og að raforkuöryggi sé tryggt. Frumvarpið byggist að þó nokkru leyti á tilteknum ákvæðum REMIT-reglugerðarinnar sem ekki hefur verið tekin upp í EES-samninginn en það stendur til. Þau ákvæði sem byggt er á eru ekki talin fela í sér stjórnskipuleg álitaefni.
5. Samráð.
Frumvarpið er unnið í samvinnu við Raforkueftirlitið. Þá fundaði ráðuneytið með Samkeppniseftirlitinu við undirbúning þess. Áform um lagasetningu voru kynnt til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is á tímabilinu 4.–19. október 2023 (mál nr. S-185/2023). Alls bárust fimm umsagnir um áformin, frá Samtökum iðnaðarins, Landvernd, Samorku, Landsvirkjun og einstaklingi. Í umsögn Samtaka iðnaðarins kemur fram að samtökin hafi lengi talað fyrir því að hér á landi verði komið á skipulögðum skammtímamarkaði með raforku. Slíkur markaður myndi auka gagnsæi í verðmyndun á raforku og gætu bæði framleiðendur og kaupendur varið sig gegn áhættu auk þess sem skammtímamarkaður með raforku væri til þess fallinn að auka skilvirkni og samkeppni. Áherslur samtakanna á þessu sviði falli vel að þeim meginreglum sem fram komi í REMIT-reglugerðinni og því löngu tímabært að taka hér á landi tillit til þeirra leikreglna sem þar sé kveðið á um er varða til að mynda gagnsæi og starfsemi raforkufyrirtækja sem snerti viðskipti með raforku. Þessu tengt telja samtökin einnig rétt að taka jafnframt til skoðunar laga- og/eða stjórnsýsluhindranir hvað varðar þátttöku fyrirtækja sem og almennings á framboðshlið raforkumarkaðarins. Mikilvægt sé að rýmka enn frekar heimildir raforkunotenda til að selja inn á raforkukerfi umframorku sem þeir hafa ekki not fyrir, sem og heimildir fyrirtækja til að selja inn á kerfið þá raforku sem verður til við framleiðsluferla eða aðra ferla í starfsemi fyrirtækja, umfram þau þröngu skilyrði sem fram koma í 18. gr. b raforkulaga.
Í umsögn Landverndar er kallað eftir auknu gagnsæi og skilvirkni í notkun raforku á Íslandi. Landvernd telur að opinn viðskiptavettvangur með raforku komi til með að hafa hvetjandi áhrif til frekari orkuöflunar. Grundvallaratriði sé að ganga ekki á dýrmæta náttúru Íslands að nauðsynjalausu. Landvernd leggst því gegn því að slíkur markaður sé opnaður. Mikilvægt sé að viðskipti með raforku séu gagnsæ, að ekki skapist óeðlilegir hvatar og gæta verði þess að hafið sé yfir vafa að tilgangur þessa markaðar sé að tryggja almannahagsmuni fram yfir einkahagsmuni. Forsenda þess að raforka fari á opinn markað sé að almenningi og þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum sé tryggður forgangur og að verði sé haldið í lágmarki fyrir þann hóp, enda megi vænta þess að heimili landsins óski þess að fá að njóta hluta af sinni auðlindarentu í formi lágs raforkuverðs. Landvernd undirstrikar að almenningur og þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki noti lítinn hluta raforkunnar hér á landi og að það væri óviðunandi ef almenningur ætti að vera í samkeppni við stórnotendur. Markaður verði að vera hvetjandi til þess að orku sé forgangsraðað til orkuskipta. Þá bendir Landvernd á að taka verði mið af því að markaður fyrir raforku leiði óhjákvæmilega af sér aukin verkefni fyrir Raforkueftirlitið.
Samorka styður áform um lagasetninguna. Þau falli vel að orkustefnu stjórnvalda þar sem fram komi að virkur og gagnsær markaður stuðli að jafnvægi í framboði og eftirspurn og þar með bættu orkuöryggi. Þýðing virkra orkumarkaða gagnvart stórum áskorunum og erfiðleikum hafi sannað sig skýrt á liðnum misserum í Evrópu. Það sé mikilvægt að á viðskiptavettvangi raforku gildi hátternisreglur líkt og á fjármálamörkuðum. Um nokkurt skeið hafi verið uppi áform um rekstur heildsölumarkaðar með rafmagn og lengi verið ákall um að koma á virkum raforkumarkaði á Íslandi. Markmið með rekstri raforkumarkaðar væri til að mynda að auka gagnsæi á heildsölumarkaði með rafmagn, stuðla að jafnvægi í framboði og eftirspurn og skýra verðmyndun. Mikilvæg forsenda fyrir skilvirkni slíks markaðar sé að traust ríki milli markaðsaðila. Skýrar hátternisreglur um meðhöndlun upplýsinga og bann við markaðsmisnotkun séu þannig lykilatriði í að tryggja traust á markaði. Það falli svo í hendur skilgreinds eftirlitsaðila, líkt og Fjármálaeftirlitsins á fjármálamarkaði, að hafa eftirlit með því að hátternisreglur séu virtar og grípa til viðeigandi ráðstafana sé skortur á því. Huga þurfi vel að því hvernig eftirliti, sektarheimildum og öðrum úrræðum eftirlitsaðilans verði háttað. Að því leyti sem hér væri um að ræða ný verkefni á hendi Raforkueftirlitsins þyrfti að huga að mönnun og fjármögnun þess.
Landsvirkjun tekur undir mikilvægi þess að viðskiptavettvangur raforku sé vel ígrundaður og byggist á traustum lagalegum stoðum. Áformin snúist að meginhluta um aukið gagnsæi ásamt samræmingu raforkukerfisins hérlendis og í Evrópu og fagnar Landsvirkjun þeirri vegferð. Landsvirkjun leggur áherslu á að ekki verði girt fyrir mögulega nýliðun við rekstur skipulegra viðskiptakerfa og þess gætt að ekki skapist grundvöllur til einokunar. Við frekari útfærslu sé einnig mikilvægt að huga að samspili fyrirkomulags raforkuviðskipta og orkuöryggis. Í því tilliti þurfi m.a. að huga að því hverjir verði þátttakendur á viðskiptavettvangi með raforku. Þá bendir Landsvirkjun á mikilvægi þess að gæta að samræmi raforkulaga og samkeppnislaga, en í IV. kafla samkeppnislaga sé fjallað um góða viðskiptahætti.
Í umsögn einstaklings er fjallað almennt um breytingar á regluverki Evrópusambandsins. Til að koma á fót raforkumarkaði á Íslandi, sem tryggi samkeppnishæfni Íslands í orkumálum, sé nauðsynlegt að nýta eins og kostur er undirbúningsvinnu Evrópusambandsins, en jafnframt þurfi að gæta að sérstöðu hins litla og einangraða markaðar á Íslandi. Vel útfærðir raforkumarkaðir geti haft margvíslega kosti, einkum samkeppnishæfara raforkukerfi. Raforkumarkaður geti lækkað raforkuverð, aukið hagkvæmni fjárfestinga í raforkukerfinu, fyrirbyggt orkuskort og aukið raforkuöryggi. Í umsögninni er fjallað um sérstöðu Íslands samanborið við Evrópusambandið og ýmsum ábendingum komið á framfæri.
Við vinnslu frumvarpsins var tekið mið af framangreindum umsögnum. Drög að frumvarpi voru birt í samráðsgátt stjórnvalda og voru opin til samráðs dagana 27. febrúar – 8. mars 2024 (mál nr. S-61/2024). Umsagnir bárust frá Vonarskarði ehf., Elmu orkuviðskiptum ehf., Rarik ohf., Samtökum iðnaðarins, Samorku, Norðuráli Grundartanga ehf., HS Orku hf., Landsvirkjun, Orku náttúrunnar ohf. (ON), Samtökum atvinnulífsins, Landvernd, Viðskiptaráði Íslands, Alþýðusambandi Íslands, Landsneti hf., Iðunni H2 og einum einstaklingi.
Í umsögnum er að finna ýmsar ábendingar er varða skilgreiningar og gildissvið. Þannig er í nokkrum umsögnum bent á að skilgreining hugtaksins heildsöluorkuafurð í frumvarpinu sé rýmri en samkvæmt skilgreiningu í REMIT-reglugerðinni. Einnig er bent á þörf á nánari skýringu á hugtökunum markaðsmisnotkun og innherjaupplýsingar. Í nokkrum umsögnum eru gerðar athugasemdir við gjaldtöku og fjármögnun eftirlits, svo sem þjónustugjald fyrir veitingu leyfis til reksturs viðskiptavettvangs raforku og hvaða útgjöldum slíkri gjaldtöku sé ætlað að mæta. Þá er lagt til að frumvarpið taki ekki þegar gildi svo að aðilar á markaði fái ráðrúm til að laga sig að nýjum kröfum. Einnig eru sett fram sjónarmið um að smávirkjanir undir tilteknum stærðarmörkum eigi að vera undanþegnar kröfum frumvarpsins. Í nokkrum umsögnum er frumvarpið sett í samhengi við raforkuöryggi hér á landi, m.a. að aukin markaðsvæðing gæti leitt af sér auknar verðsveiflur.
Gerðar hafa verið nokkrar breytingar á frumvarpinu í ljósi athugasemda sem bárust í opnu samráði. Í skýringu á hugtakinu heildsöluorkuafurð er nú tekið fram að samningar um afhendingu raforku til notenda (smásala) teljist ekki heildsöluorkuafurðir nema um sé að ræða samninga um afhendingu á 600 GWst á ári eða meira. Orðalag 4. gr. hvað varðar gjald fyrir leyfi til reksturs viðskiptavettvangs raforku hefur verið gert nákvæmara en því er ætlað að standa undir kostnaði við undirbúning og afgreiðslu leyfa en auknum eftirlitsverkefnum Raforkueftirlitsins er mætt með hækkun raforkueftirlitsgjalds. Það samræmist athugasemdum um fjármögnun eftirlits. Bætt hefur verið við frumvarpið nýjum staflið í 6. gr., e-lið (ný 20. gr. g), sem varðar fyrirbyggingu og greiningu markaðssvika en ákvæðið tekur mið af 15. gr. REMIT-reglugerðarinnar. Hugtökin markaðsmisnotkun og innherjaupplýsingar hafa verið skýrð ítarlegar. Ekki þykir ástæða til að framleiðendur undir ákveðnum stærðarmörkum verði undanþegnir ákvæðum frumvarpsins. Um er að ræða hátternisreglur sem rétt er að allir markaðsaðilar séu bundnir af. Hvað varðar nýjar skyldur markaðsaðila er helst um að ræða skyldu til birtingar innherjaupplýsinga en gert er ráð fyrir að Raforkueftirlitið gefi nánari leiðbeiningar um slíka birtingu. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur á grundvelli heimildar í REMIT-reglugerðinni sett framkvæmdarreglugerð nr. 1348/2014 sem hefur að geyma ítarleg ákvæði um margvíslega þætti sem lúta að birtingu upplýsinga. Þannig er í framkvæmdarreglugerðinni m.a. að finna lista yfir tilkynningarskylda samninga, tímasetningu tilkynninga, skýrslugjöf vegna grunngagna o.fl. Þá hefur Samstarfsstofnun eftirlitsaðila á orkumarkaði (e. The Agency for the Cooperation of Energy Regulators, ACER) gefið út ítarlegar leiðbeiningar um framkvæmd REMIT-reglugerðarinnar.
Eins og rakið var í 1. kafla var frumvarpið lagt fram á 156. löggjafarþingi ( 251. mál) en er nú endurflutt með breytingum. Frumvarpið hlaut umfjöllun atvinnuveganefndar og lagði meiri hlutinn fram nefndarálit. Frumvarp það sem hér er lagt fram tekur mið af því nefndaráliti að teknu tilliti til umsagna sem bárust nefndinni. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á frumvarpinu frá því að það var lagt fram á 156. þingi leiða af þeirri umfjöllun sem fram fór um frumvarpið í atvinnuveganefnd og var þar af leiðandi ekki talin ástæða til að birta það á ný í samráðsgátt stjórnvalda. Helst ber að nefna að bætt hefur verið við skilgreiningu á hugtökunum aðila, framvirkum markaði, innandagsmarkaði, næstadagsmarkaði, tilboðabók, uppboðsmarkaði og viðskiptafyrirmælum. Þá hefur verið gerð breyting á hugtökunum heildsöluorkuafurð og heildsöluorkumarkaði, viðskiptavettvangi raforku, milligönguaðila í raforkuviðskiptum og markaðsaðila. Skilgreiningum hefur verið breytt á hugtökunum innherjaupplýsingum, markaðsmisnotkun og innherjasvikum. Bætt hefur verið við skilgreiningu á tilraun til markaðsmisnotkunar og viðurkenndri markaðsframkvæmd. Þá hafa fimm síðastnefndu skilgreiningunum verið fundinn staður í sérákvæðum í stað þess að þeim sé fundinn staður með öðrum skilgreiningum í 3. gr. laganna vegna þess að um yfirhugtök er að ræða sem innihalda fjölda af undirhugtökum og skilgreina háttsemi er varðar sektum. Nokkrar breytingar hafa orðið á 6. gr. en almennt er þar um að ræða ítarlegri fyrirmæli um háttsemi og skyldur markaðsaðila. Þá hafa verið gerðar breytingar á sektarákvæði 7. gr. og komið fyrir nýju ákvæði í beinu framhaldi um þau atriði sem eftirlitsyfirvald skal líta til við ákvörðun stjórnsýsluviðurlaga. Til nánari skýringa vísast til skýringa við einstakar greinar frumvarpsins.
6. Mat á áhrifum.
Frumvarpinu er ætlað að skapa lagalega umgjörð fyrir starfsemi viðskiptavettvangs raforku, mæla fyrir um hátternisreglur á raforkumarkaði og um eftirlit. Traustur og skilvirkur heildsöluorkumarkaður, þ.m.t. rekstur á viðskiptavettvangi þar sem kaup- og söluáhugi þriðju aðila er paraður saman þannig að til samninga geti stofnast, eykur aðgengi að raforku og vöruframboð, styður við betri orkunýtingu, nýsköpun og samkeppni, og myndar gagnsæi í verðmyndun á raforku og orkuöryggi. Á þann hátt styður skilvirkur heildsöluorkumarkaður við bætt lífskjör samfélagsins þar sem raforka er nauðsynjavara í nútímasamfélagi. Aukið gagnsæi í verðmyndun á heildsöluorkumarkaði og bann við markaðssvikum er forsenda þess að notendur og markaðsaðilar hafi tiltrú til markaðarins.
Raforkueftirlitið fer með eftirlit samkvæmt raforkulögum og felur þetta frumvarp í sér aukin verkefni eftirlitsins. Til að standa undir kostnaði vegna eftirlits samkvæmt raforkulögum er innheimt raforkueftirlitsgjald skv. 31. gr. Raforkueftirlitsgjald var síðast hækkað árið 2021, sbr. breytingalög nr. 74/2021. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að kostnaður ríkissjóðs vegna aukinna lögbundinna verkefna Raforkueftirlitsins aukist um 44–50 millj. kr., sem er vegna tveggja nýrra stöðugilda. Á móti kemur að gert er ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs muni aukast um 46 millj. kr. vegna þeirrar 20% hækkunar á raforkueftirlitsgjaldi sem lögð er til í frumvarpinu. Er þeirri hækkun ætlað að standa straum af auknum verkefnum Raforkueftirlitsins sem leiða af frumvarpinu. Samkvæmt raforkulögum annast Raforkueftirlitið innheimtu raforkueftirlitsgjalds fyrir ríkissjóð og rennur gjaldið í ríkissjóð.
Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það muni hafa í för með sér áhrif á afkomu ríkissjóðs. Sem fyrr segir munu tekjur ríkissjóðs aukast um 46 millj. kr. og forgangsraðað verður fyrir kostnaði innan gildandi útgjaldaramma umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins.
Frumvarpið hefur hvorki áhrif á sveitarfélög né jafnrétti kynjanna.
Um einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Hugtakið aðili er skilgreint sem einstaklingur eða lögaðili. Mismunandi skyldur eru lagðar á aðila, markaðsaðila og milligönguaðila í raforkuviðskiptum.
Með framvirkum markaði er átt við uppboðsmarkað þar sem marghliða kerfi sem leiðir saman kaupendur og seljendur heildsöluorkuafurða í samræmi við ófrávíkjanlegar reglur þess þannig að til samninga stofnast um heildsöluorkuafurðir. Í reglum markaðarins skal koma fram hvað uppboðið fer oft fram og með hvaða tegundir af vörum.
Heildsöluorkuafurð vísar til samninga um afhendingu raforku, afleiður sem tengjast raforku sem er framleidd, höfð eru viðskipti með eða afhentar, samninga um flutning eða dreifingu raforku og afleiður sem tengjast flutningi eða dreifingu raforku sem og samninga sem varða geymslu raforku og afleiður sem varða geymslu raforku. Sala sölufyrirtækja til almennra notenda telst ekki til heildsöluorkuafurða og teljast þannig samningar um afhendingu raforku til annarra notenda en stórnotenda ekki til heildsöluorkuafurða. Í REMIT-reglugerðinni er lagt til grundvallar að almennt séu einstakir samningar um afhendingu til almennra notenda ekki til þess fallnir að hafa áhrif á verðmyndun og því lítil hætta á markaðsmisnotkun. Ákvarðanir stórra notenda um raforku geti aftur á móti haft verðmyndandi áhrif bæði innan lands og þvert á landamæri þar sem evrópski raforkumarkaðurinn er samtengdur. Er því lagt til grundvallar að samningar notenda með notkunargetu yfir 600 GWst teljist til heildsöluorkuafurða í Evrópu. Þar sem íslenska raforkukerfið er einangrað og markaðurinn mun minni en í Evrópu þarf mun minna magn raforku til að hafa verðmyndandi áhrif. Stórnotandi er skilgreindur í 20. tölul. 3. gr. raforkulaga sem notandi sem notar á einum stað a.m.k. 80 GWst á ári innan þriggja ára. Það er það magn sem aðskilur stórnotanda frá almennum notanda. Í formála REMIT-reglugerðarinnar er vísað til þess að stórnotendur teljist kaupa raforku á heildsöluorkumarkaði vegna þess að viðskiptaákvarðanir þeirra eru af slíkri stærð að þær hafa áhrif á verðmyndun raforku. Það felur í sé að stórnotendur þurfa að birta innherjaupplýsingar sem eru til að mynda um ófyrirséð rafmagnsleysi eða truflanir, fyrirhugað viðhald eða breytingar á eftirspurn, langtímabreytingar á eftirspurn, skuldbindingar um truflandi álag og þátttöku á orkumarkaði.
Með heildsöluorkumarkaði er vísað til allra viðskipta með heildsöluorkuafurðir óháð því hvar og hvernig viðskiptin fara fram. Á heildsöluorkumarkaði fara fram viðskipti bæði innan og utan viðskiptavettvangs. Þá teljast viðskipti með heildsöluorkuafurðir í formi afleiðu, sem grundvallast á raforku en er gerð upp fjárhagslega, eiga sér stað bæði á fjármálamarkaði samkvæmt lögum um markaði fyrir fjármálagerninga, nr. 115/2021, og heildsöluorkumarkaði samkvæmt raforkulögum, verði frumvarp þetta samþykkt.
Með innandagsmarkaði er átt við marghliða kerfi sem leiðir saman fjölda þriðju aðila sem vilja kaupa eða selja þannig að til samninga geti stofnast. Á innandagsmörkuðum fer fram pörun viðskipta eftir tilboðum (e. Pay-as-bid) en ekki á fyrirframákveðnu tímamarki. Þannig er um að ræða markað sem er opinn allan sólarhringinn alla daga ársins (e. Continous market).
Miðlægur mótaðili í uppgjöri er lögaðili sem gengur á milli mótaðila að viðskiptasamningum á viðskiptavettvangi raforku. Rekstraraðili viðskiptavettvangs getur gerst miðlægur mótaðili.
Milligönguaðili í raforkuviðskiptum er aðili sem hefur milligöngu um heildsöluorkuafurðir í atvinnuskyni með því að taka á móti viðskiptafyrirmælum og miðla þeim áfram eða með því að annast viðskipti. Hér er t.d. um að ræða aðila sem starfar sem miðlari.
Með hugtakinu næstadagsmarkaður er átt við uppboðsmarkað þar sem marghliða kerfi leiðir saman fjölda þriðju aðila sem vilja kaupa eða selja þannig að til samninga geti stofnast á ákveðnu tímamarki viðskiptapörunar næstadagsmarkaðar, fyrir næsta sólarhring.
Með hugtakinu tilboðabók er átt við rauntímaskrá upplýsinga um öll virk kaup- og sölutilboð um heildsöluorkuafurðir, þar á meðal pöruð og ópöruð viðskiptafyrirmæli. Við eftirlit er nauðsynlegt að Raforkueftirlitið hafi aðgang að tilboðabók.
Með hugtakinu uppboðsmarkaður er átt við marghliða kerfi sem leiðir saman fjölda þriðju aðila sem vilja kaupa eða selja á ákveðnu afmörkuðu tímabili. Hver og einn viðskiptavettvangur á heildsöluorkumarkaði er ekki endilega uppboðsmarkaður og er hugtakinu ætlað að aðgreina þá markaði frá uppboðsmörkuðum þar sem raunhæft er að gera mismunandi skipulagskröfur til viðskiptavettvangs sem er opinn allan sólarhringinn og viðskiptavettvangs sem leiðir saman þriðju aðila fyrir viðskipti á afmörkuðu tímabili.
Með hugtakinu viðskiptafyrirmæli er átt við fyrirmæli sem fela í sér tilboð um kaup eða sölu á heildsöluorkuafurð á tilgreindu verði eða betra verði og í tilgreindu magni. Samkvæmt skilgreiningunni eiga viðskiptafyrirmæli sér stað áður en tilboð hafa verið pöruð við önnur tilboð.
Með hugtakinu viðskiptavettvangur raforku er átt við marghliða kerfi sem felur í sér skipulegan vettvang fyrir viðskipti með heildsöluorkuafurðir innan hvers kyns viðskiptaglugga. Skipulegur vettvangur fyrir viðskipti með heildsöluorkuafurðir, framvirkir markaðir, innandagsmarkaðir, næstadagsmarkaðir og uppboðsmarkaðir falla undir hugtakið viðskiptavettvangur. Til að reka viðskiptavettvang raforku er gerð krafa um leyfi Raforkueftirlitsins, sbr. 4. gr. þessa frumvarps.
Í b-lið er lagt til að í skilgreiningu hugtaksins markaðsaðili, sem bætt var við lögin með breytingalögum nr. 47/2025, sé tekið fram að flutningsfyrirtækið og dreifiveitur teljist til markaðsaðila svo að skýrt sé að þau hafa sömu stöðu og aðrir markaðsaðilar þegar þau kaupa flutningstöp á heildsöluorkumarkaði. Einnig er lagt til að skilgreiningin sé ekki bundin við að viðskipti eða viðskiptafyrirmæli séu í atvinnuskyni. Áréttað skal að svokallaðir virkir viðskiptavinir, þ.e. notendur sem jafnframt selja inn á raforkukerfið raforku umfram eigin notkun, svo sem vegna eigin framleiðslu (e. prosumers), teljast ekki markaðsaðilar í þessum skilningi.
Í 16. tölul. 3. gr. laganna er hugtakið raforkumarkaður skilgreint sem skipulegur markaður með raforku. Skilgreining raforkulaga á hugtakinu raforkumarkaður er óheppileg en með henni er vísað hlutlægt til skipulegs markaðar með raforku. Réttara er að nálgast hugtakið huglægt. Þannig má segja að öll viðskipti með raforku eða þjónustu í tengslum við vinnslu, flutning og sölu raforku gerist á raforkumarkaði. Vísun til hugtaksins raforkumarkaður í 3. tölul. 1. gr. og 4. málsl. 18. gr. a laganna samræmist þeirri nálgun betur. Samkeppnislög gilda um atvinnustarfsemi sem raforkulög ná til en hugtakið markaður er skilgreint í þeim sem sölusvæði vöru og staðgengdarvöru og/eða sölusvæði þjónustu og staðgengdarþjónustu. Staðgengdarvara og staðgengdarþjónusta er vara eða þjónusta sem að fullu eða verulegu leyti getur komið í stað annarrar. Lagt er því til að skilgreining á hugtakinu raforkumarkaður verði ekki lengur í lögunum þótt hugtakið verði áfram notað sem regnhlífarhugtak. Segja má að hugtakið viðskiptavettvangur raforku, sem er ítarlegri skilgreining en var á raforkumarkaði, komi í staðinn eins og lagt er til grundvallar með þessu frumvarpi.
Um 2. og 3 gr.
Um 4. gr.
Einnig er lagt til að tekið verði fram í lögunum að reglur um fjárvörslu gildi um fjármuni sem tekið er á móti í þágu annarra. Með því er öryggi fjármuna tryggt og að þeir séu notaðir í samræmi við hagsmuni þeirra sem þá eiga.
Lagt er til að kveðið verði á um skyldu til að standa skil á uppgjörsandvirði viðskipta, að frádregnum kostnaði og lögboðnum gjöldum, með vísan til 3. mgr. 21. gr. laga um virðisaukaskatt.
Þá er lagt til að kveðið verði nánar á um skilyrði leyfisveitingar og skipulagskröfur viðskiptavettvangs raforku í reglugerð. Í reglugerð skal m.a. mæla fyrir um skipulagskröfur framvirkra markaða, næstadagsmarkaða, innandagsmarkaða, hvernig staðið skuli að framkvæmd við pörun viðskipta, tímamark pörunar, hvernig staðið skuli að uppgjöri og upplýsingamiðlun viðskiptavettvangs til kerfisstjórnunar flutningsfyrirtækisins. Mikilvægar upplýsingar fyrir kerfisstjórnun flutningsfyrirtækisins verða til við pörun viðskipta, m.a. hvað varðar jöfnun. Starfsemi viðskiptavettvangs raforku er takmörkuð með leyfisveitingu. Nauðsynlegt er að geta afmarkað starfsemina við ákveðið rekstrarfyrirkomulag til að takmarka áhættu í viðskiptum og tryggja orkuöryggi.
Um 5. gr.
Um 6. gr.
Um a-lið.
Lagt er til að við bætist ný grein, 20. gr. a, Innherjaupplýsingar, sem tilgreini hvaða upplýsingar teljist til innherjaupplýsinga. Byggt er á 1. tölul. 2. gr. REMIT-reglugerðarinnar sem er að miklu leyti samhljóða hliðstæðri skilgreiningu á innherjaupplýsingum í 7. gr. MAR þó að blæbrigðamunur sé þar á. Í 1. mgr. ákvæðisins kemur fram að innherjaupplýsingar teljist nægjanlega tilgreindar upplýsingar sem ekki hafi verið gerðar opinberar og varði, beint eða óbeint, eina eða fleiri heildsöluorkuafurð og séu líklegar, yrðu þær gerðar opinberar, til að hafa marktæk áhrif á verðmyndun heildsöluorkuafurðar sem þær varða.
Í 2. mgr. er nánar afmarkað hvað felst upplýsingum í skilningi ákvæðisins. Þetta felur í sér að upplýsingar sem ekki falla undir 1.–3. tölul. málsgreinarinnar geta ekki talist innherjaupplýsingar.
Í 3. mgr. er skilgreint hvenær upplýsingar teljast nægjanlega tilgreindar til þess að hafa marktæk áhrif á verðmyndun heildsöluorkuafurðar. Til að teljast nægjanlega tilgreindar þurfa upplýsingar að varða aðstæður eða atburð sem er fyrir hendi eða sem telja má að verði eða atburð sem hefur átt sér stað eða ætla má að muni eiga sér stað og þær eru nægjanlega nákvæmar til að unnt sé að draga ályktun um möguleg áhrif þessara aðstæðna eða atburðar á verðmyndun heildsöluorkuafurða. Matið á því hvenær upplýsingar teljast nægjanlega tilgreindar til að hafa marktæk áhrif hefur þýðingu við mat á því hvenær innherjaupplýsingar teljast hafa orðið til og þar með skyldunni til að birta upplýsingarnar opinberlega. Í máli Daimler C-628/13 leit Evrópudómstóllinn svo á að upplýsingar um atburð eða aðstæður þyrftu ekki að vera endanlegar til að unnt væri að álykta um möguleg áhrif atburðarins á virði fjármálagerninga. Þannig geta upplýsingar um milliþrep í langvarandi ferli talist nægjanlega tilgreindar. Þá verður í leiðbeiningum Raforkueftirlitsins fjallað nánar um hvernig og hvenær innherjaupplýsingar verða til.
Í 4. mgr. er kveðið á um að upplýsingar um milliþrep í langvarandi ferli geti einar og sér talist innherjaupplýsingar ef þær uppfylla skilyrði ákvæðisins.
Þá er í 5. mgr. fjallað um hvenær upplýsingar skuli teljast tengjast beint eða óbeint heildsöluorkuafurð og í 6. mgr. er kveðið á um hvenær upplýsingar eru líklegar til þess að hafa marktæk áhrif á heildsöluorkuafurð. Þannig teljast upplýsingar líklegar til að hafa marktæk áhrif á verð ef ætla má að skynsamur markaðsaðili byggi ákvörðun um að eiga viðskipti með heildsöluorkuafurð að nokkru eða öllu leyti á þeim upplýsingum. Með skynsömum markaðsaðila er átt við aðila sem gerir heildstætt mat á fyrirliggjandi upplýsingum og tekur tillit til væntanlegra áhrifa upplýsinganna á heildsöluorkuafurð við hinar tilteknu aðstæður. Líkur þurfa að vera á því að skynsamur markaðsaðili noti upplýsingarnar sem grundvöll að viðskiptaákvörðun. Það nægir ekki að möguleiki sé á því að markaðsaðili noti upplýsingarnar heldur þurfa að vera miklar líkur á því. Mat á marktækum áhrifum er tvíþætt, annars vegar hvort upplýsingarnar séu líklegar til að hafa marktæk áhrif á verð heildsöluorkuafurða ef þeim yrði miðlað og hins vegar hvort upplýsingarnar séu þess eðlis að skynsamur markaðsaðili sé líklegur til að byggja fjárfestingarákvörðun sína á þeim.
Um b-lið.
Lagt er til að við bætist 20. gr. b, Bann við innherjasvikum og ólögmætri miðlun innherjaupplýsinga. Tekið er mið af 3. gr. REMIT-reglugerðarinnar. Í 1.–3. tölul. 1. mgr. er lagt til að mælt verði fyrir um takmörkun á notkun innherjaupplýsinga. Noti aðili innherjaupplýsingar með þeim hætti sem lýst er í 1.–3. tölul. telst sú háttsemi til innherjasvika og ólögmætrar miðlunar innherjaupplýsinga. Ákvæðið tekur til allra aðila, óháð því hvort um er að ræða aðila sem hafa fengið upplýsingar í krafti stöðu eða starfs líkt og getið er um í 2. mgr. ákvæðisins.
Í 3. mgr. er kveðið á um að 1. mgr. gildi ekki í ákveðnum undantekningartilvikum sem túlka ber þröngt. Um er að ræða réttlætingarástæður fyrir því að háttsemin teljist ekki til innherjasvika, t.d. vegna viðskipta kerfisstjórnunar flutningsfyrirtækis á grundvelli 4. mgr. 9. gr. Hér undir falla ekki kaup flutningsfyrirtækisins á kerfisþjónustu, flutningstöpum og jöfnunarorku en þau viðskipti skulu vera á markaðsforsendum og taka hátternisreglur þessa frumvarps til þeirra. Innherjasvik taka ekki einungis til aðila sem hafa innherjaupplýsingar vegna stöðu eða starfs heldur almennt til lögaðila og einstaklinga. Ekki er skilyrði að orðið hafi af viðskiptum til þess að um innherjasvik sé að ræða heldur nægir að viðskiptafyrirmæli séu lögð fram, þeim breytt eða þau afturkölluð. Mat eftirlitsaðila á innherjasvikum gæti þannig byggst á því hvort innherjaupplýsingar hefðu verðmyndandi áhrif hefði orðið af viðskiptum. Í 2. mgr. eru sérstaklega tilgreindir aðilar sem teljast hafa stöðu innherja líkt og gert er í 2. mgr. 3. gr. REMIT-reglugerðarinnar. Samkvæmt REMIT-reglugerðinni eru ákveðnar undanþágur frá banninu sem tengjast kerfisstjórnun, þ.e. öruggum og áreiðanlegum rekstri kerfisins, og viðbrögðum við neyðarástandi þar sem yfirvöld hafa gripið inn í til að tryggja afhendingu raforku og markaðsfyrirkomulag verið fellt tímabundið úr gildi. Lagt er til að mælt verði fyrir um sambærilegar undantekningar í 3. mgr. 20. gr. b.
Um c-lið.
Með ákvæðinu er afmarkað hvað markaðsmisnotkun felur í sér. Byggt er á skilgreiningu í 2. tölul. 2. gr. REMIT-reglugerðarinnar. Markaðsmisnotkun þarf að leiða af sér einhvers konar ávinning sem þarf ekki að vera hagnaður heldur getur einnig falist í tapi svo lengi sem athæfinu er ætlað að gefa rangar upplýsingar um verðmyndun á raforku.
Um d-lið.
Með ákvæðinu er lagt bann við tilraun til markaðsmisnotkunar sem byggist á skilgreiningu í 3. tölul. 2. gr. REMIT-reglugerðarinnar. Tilraun til markaðsmisnotkunar þarf ekki endilega að bera ávinning eða vera í þeim tilgangi að gefa villandi mynd af markaðnum. Um er að ræða athæfi sem getur vegna gáleysis eða mistaka gefið villandi mynd að verði á heildsöluorkumarkaði. Mikilvægt er að markaðsaðilar viðhafi verkferla til að koma í veg fyrir slík mistök þar sem þau geta haft mikil áhrif á verðmyndun á raforkumarkaði.
Um e-lið.
Með ákvæðinu er lagt bann við markaðsmisnotkun og tilraun til markaðsmisnotkunar í samræmi við 5. gr. REMIT-reglugerðarinnar. Ákvæðið tekur jafnt og almennt til einstaklinga og lögaðila. Með því er ekki skilyrði að aðili sem viðhefur slíka háttsemi sé starfandi á heildsöluorkumarkaði.
Um f-lið.
Lagt er til að háttsemi teljist ekki markaðsmisnotkun eða tilraun til markaðsmisnotkunar feli hún í sér viðurkennda markaðsframkvæmd. Í REMIT-reglugerðinni er gert ráð fyrir slíkri undantekningarreglu, þ.e. í 2. og 3. tölul. 2. gr., en ekki skýrt nánar hvað felist í viðurkenndri markaðsframkvæmd. Í leiðbeiningaefni ACER og í MAR er þó að finna nánari afmörkun á hugtakinu sem lögð er til grundvallar tillögu f-liðar. Um er að ræða undantekningu frá athæfi sem annars myndi teljast til markaðsmisnotkunar eða tilraunar til slíks á þeim grundvelli að um viðurkennda markaðsframkvæmd sé að ræða. Aðili ber sönnunarbyrðina fyrir því að um sé að ræða viðurkennda markaðsframkvæmd. Í ákvæðinu er gert ráð fyrir því að Raforkueftirlitið meti innan þeirra viðmiða sem gefin eru í 1.–4. tölul. hvað teljist vera viðurkennd markaðsframkvæmd.
Um g-lið.
Lagt er til að rekstraraðilum viðskiptavettvangs og milligönguaðilum í raforkuviðskiptum beri að koma á fót og viðhalda skilvirku fyrirkomulagi, kerfum og verklagi sem miði að því að koma í veg fyrir og greina innherjasvik, markaðsmisnotkun og tilraun til innherjasvika og markaðsmisnotkunar. Einnig er kveðið á um að rekstraraðilum viðskiptavettvangs og milligönguaðilum í raforkuviðskiptum beri að tilkynna Raforkueftirlitinu um viðskiptafyrirmæli sem feli í sér mögulegt brot skv. 1. mgr. Ákvæðið tekur mið af 15. gr. REMIT-reglugerðarinnar.
Um h-lið.
Í ákvæðinu er mælt fyrir um opinbera birtingu innherjaupplýsinga, þ.e. upplýsinga sem markaðsaðili býr yfir og geta haft áhrif á verð heildsöluorkuafurðar eins og þær eru nánar afmarkaðar í a-lið 6. gr. þessa frumvarps. Markmið með opinberri birtingu innherjaupplýsinga er að tryggja jafnræði og vernda raforkumarkað gegn misnotkun verðmyndandi upplýsinga. Slíkri upplýsingaskyldu er ætlað að veita kaupendum ákveðna fjárfestingarvernd með því að birta þýðingarmiklar upplýsingar svo að kaupendur standi jafnfætis seljendum í viðskiptum. Gagnsæi og tiltrú þátttakenda á markaði er forsenda fyrir markaðsviðskiptum. Upplýsingaskylda í markaðsviðskiptum er til þess fallin að tryggja að aðilar standi jafnfætis ásamt því að koma í veg fyrir upplýsingaskekkju. Gerð er sú krafa að aðilar birti upplýsingar opinberlega. Ákvæðið byggist á 4. gr. REMIT-reglugerðarinnar og er samhljóða hliðstæðu ákvæði í 1. mgr. 17. gr. MAR-reglugerðarinnar. Birting sem ekki uppfyllir kröfur til opinberrar birtingar getur talist ólögmæt miðlun innherjaupplýsinga eða markaðsmisnotkun. Birting skal fara fram á skilvirkan hátt og tímanlega. Með því er átt við að öllum aðilum á heildsöluorkumarkaði skal vera veitt jafnt aðgengi að upplýsingunum samtímis. Tímamark birtingar samkvæmt samhljóða skyldu 1. mgr. 17. gr. MAR-reglugerðarinnar hefur verið túlkað í dómaframkvæmd sem innan klukkustundar frá því að innherjaupplýsingar verða til. Gerðar eru lágmarkskröfur til birtingar upplýsinga á raforkumörkuðum með reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) nr. 543/2013 sem var lögfest hér á landi með reglugerð nr. 10/2020. Gerð er krafa um að aðilar birti jafnframt upplýsingar sem skipta máli um afkastagetu og notkun á búnaði til framleiðslu, geymslu, neyslu eða flutnings raforku, þ.m.t. óskipulagða og skipulagða óvirkni búnaðar sem umræddar innherjaupplýsingar varða.
Í 2. mgr. er kveðið á um heimild markaðsaðila til að fresta birtingu innherjaupplýsinga á eigin ábyrgð. Til þess að frestunin teljist ekki brot á 1. mgr. þurfa þrjú skilyrði að vera fyrir hendi á þeim tíma sem ákvörðun um frestun er tekin og þar til að upplýsingarnar hafa verið birtar opinberlega i samræmi við 1. mgr. Þá er það alfarið á ábyrgð markaðsaðila að meta að skilyrði til frestunar séu uppfyllt. Í þeim tilvikum ber markaðsaðila að senda Raforkueftirlitinu tilkynningu án tafar ásamt rökstuðningi fyrir frestun birtingar. Gert er ráð fyrir að Raforkueftirlitið setji leiðbeiningar um hvenær birting verður talin opinber, skilvirk og tímanleg.
Um i-lið.
Í i-lið er lagt til að bætt verði við nýrri grein, 20. gr. i, Gagnaskil til Raforkueftirlitsins, þar sem mælt verði fyrir um skyldu markaðsaðila og milligönguaðila í raforkuviðskiptum til að afhenda Raforkueftirlitinu tilboðabók á heildsöluorkumarkaði. Í ákvæðinu er nánar útlistað hvað skuli felast í slíkum upplýsingum. Þessi gögn yrðu ekki birt opinberlega en tilgangur ákvæðisins er ekki að auka gagnsæi markaðarins heldur að gera eftirlitsaðilum kleift að hafa eftirlit með viðskiptunum. Afhendingarskyldan nær til allra viðskipta á heildsöluorkumarkaði óháð því hvort þau fara fram innan eða utan skipulegs viðskiptavettvangs. Tekið er mið af 8. gr. REMIT-reglugerðarinnar.
Um j-lið.
Lagt er til að bæta við nýrri grein, 20. gr. j, Reglugerð og leiðbeiningar, sem feli í sér reglugerðarheimild vegna ýmissa þátta er snúa að nánari útfærslum sem varða háttsemi og eftirlit með viðskiptaháttum í raforkuviðskiptum. Í reglugerð má útfæra nánar framkvæmd, eftirlit og greiðslu kostnaðar við eftirlit o.fl. Þá er í 2. mgr. lagt til að Raforkueftirlitið skuli birta leiðbeiningar um reglufylgni við 20. gr. a – 20. gr. i.
Um 7. gr.
Í b-lið er lagt til að á eftir 2. mgr. komi fimm nýjar málsgreinar sem kveði á um sektarramma vegna stjórnvaldssekta er varða bann við innherjasvikum og ólögmætri miðlun innherjaupplýsinga, bann við markaðsmisnotkun og tilraun til markaðsmisnotkunar, fyrirbyggingu og greiningu markaðssvika, opinbera birtingu innherjaupplýsinga og gagnaskil til Raforkueftirlitsins. Ákvæðið byggist á 18. gr. REMIT-reglugerðarinnar sem kveður á um að lögbær eftirlitsyfirvöld þurfi að hafa fullnægjandi valdheimildir til þess að árangur náist af þeim ákvæðum sem lögfest eru með reglugerðinni. Þá er lagður til ákveðinn rammi sekta á framangreindum ákvæðum í þeim tilvikum sem einstaklingur brýtur gegn ákvæðunum. Mismunandi fjárhæð sektarramma er gefin miðað við alvarleika brots. Í málsgrein sem verður 3. mgr. 26. gr. b verði frumvarpið samþykkt er lagður til rammi vegna brota á framangreindum ákvæðum í þeim tilvikum þegar lögaðili brýtur gegn þeim og miðast við hámarks- og lágmarksfjárhæð. Mismunandi fjárhæð sektarramma miðast við alvarleika brots og hámark prósentu af heildarársveltu samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi lögaðilans eða síðasta samþykkta samstæðureikningi ef lögaðilinn er hluti af samstæðu. Fjárhæð sekta skal þó aldrei nema hærra en 20% af heildarársveltu lögaðila og 20% af heildartekjum einstaklings. Þó skal einstaklingur eða lögaðili sem hefur beint eða óbeint notið fjárhagslegs ávinnings af brotinu sæta sekt og skal fjárhæð stjórnsýslusektarinnar nema a.m.k. jafnri þeirri fjárhæð.
Rammi fyrir viðskiptahætti í orkugeiranum ætti að hvíla á traustu fyrirkomulagi eftirlits, rannsókna og viðurlaga. Í þeim tilgangi þurfa eftirlitsyfirvöld að geta brugðist við og framfylgt viðurlögum með skilvirkum hætti. Mikilvægt er að tryggja að viðurlög séu í samhengi við eðli og áhrif brots. Ávinningur af markaðssvikum getur verið mikill og borgað sig ef sektir eru ekki í viðeigandi hlutfalli af þeim ávinningi sem næst með háttseminni. Þá er mikilvægt að markaðsaðilar geti treyst á jafngilt, öflugt og fyrirbyggjandi fyrirkomulag til þess að hægt sé að tryggja tiltrú markaðsaðila og neytenda til markaðarins.
Um 8. gr.
Um 9. gr.
Um 10. gr.
Um 11. gr.
Um 12. gr.
